Η πραξεολογική ματιά. Ας το πούμε από την αρχή: η θέση αυτής της σημείωσης δεν είναι δημοφιλής. Όποιος γεμίζει το καλάθι κάθε εβδομάδα βλέπει τον λογαριασμό να μεγαλώνει, και ένα 6,5% φθηνότερο ράφι μοιάζει με ανάσα. Η πίεση αυτή είναι πραγματική, και η επιθυμία για ανακούφιση απολύτως κατανοητή. Γι' αυτό ακριβώς αξίζει να εξετάσουμε ήρεμα, βήμα βήμα, αν ένα πλαφόν στο περιθώριο κέρδους δίνει αυτή την ανακούφιση ή απλώς τη μετακινεί αλλού.

Τι είναι μια τιμή. Η τιμή δεν είναι ένας αριθμός που διαλέγει ο έμπορος κατά βούληση. Είναι πληροφορία: συμπυκνώνει πόσο σπάνιο είναι ένα αγαθό και πόσο κοστίζει να φτάσει στο ράφι, από το χωράφι και το εργοστάσιο ως τη μεταφορά, το ρεύμα του ψυγείου και τον μισθό του ταμία. Όταν η τιμή του ελαιολάδου ανεβαίνει, λέει στον αγοραστή «κάνε οικονομία» και στον παραγωγό και τον εισαγωγέα «φέρε κι άλλο». Ένα πλαφόν σβήνει μέρος αυτού του μηνύματος.

Τι κάνει το πλαφόν στο περιθώριο. Το περιθώριο είναι η διαφορά ανάμεσα σε ό,τι πληρώνει το κατάστημα στον προμηθευτή και σε ό,τι εισπράττει από εμάς. Από αυτό πληρώνονται ενοίκια, ρεύμα, προσωπικό, φθορές, και ό,τι περισσέψει είναι το κέρδος. Αν το κράτος ορίσει ότι σε έναν κωδικό αυτό το περιθώριο δεν μπορεί να ξεπεράσει ένα όριο, ο κωδικός αυτός γίνεται λιγότερο ελκυστικός να τον έχεις στο ράφι από έναν άλλον, χωρίς πλαφόν. Το πλαφόν είναι μια μορφή ελέγχου τιμών, μια τριγωνική παρέμβαση, όπως τη λέει ο Murray N. Rothbard: το κράτος μπαίνει ανάμεσα σε αγοραστή και πωλητή και ορίζει τους όρους της ανταλλαγής τους. Οι συνέπειες είναι γνωστές και προβλέψιμες:

1. Λιγότεροι κωδικοί. Όταν ένα προϊόν δεν αφήνει πια κέρδος, το πρώτο που κάνει ένας έμπορος είναι να το προβάλλει λιγότερο ή να το αποσύρει. Η λίστα πέφτει από 1.790 σε περίπου 1.000 κωδικούς. Ένα μέρος της μείωσης εξηγείται από τα 450 σχολικά είδη, που ήταν εποχικά· ακόμη και χωρίς αυτά, όμως, οι κωδικοί λιγοστεύουν από περίπου 1.340 σε περίπου 1.000. Τα δημοσιεύματα δεν λένε γιατί, και η θεωρία δεν αρκεί για να το αποδείξει. Η μείωση όμως είναι αυτό ακριβώς που θα περίμενε κανείς: όσο λιγότερο συμφέρει ένας κωδικός, τόσο λιγότεροι μένουν πρόθυμοι να τον κρατούν φθηνό.

2. Μικρότερη συσκευασία, χαμηλότερη ποιότητα. Αν η τιμή δεν μπορεί να ακολουθήσει το κόστος, μπορεί να προσαρμοστεί το ίδιο το προϊόν: 450 γραμμάρια αντί για 500, λιγότερο κακάο στη σοκολάτα, φθηνότερο υλικό στη συσκευασία. Η απόδειξη δείχνει την ίδια τιμή, αλλά το καλάθι έχει λιγότερα μέσα.

3. Το κόστος μετατοπίζεται. Το ενοίκιο και το ρεύμα του καταστήματος πρέπει να πληρωθούν. Ό,τι δεν καλύπτεται από τους κωδικούς με πλαφόν τείνει να μεταφερθεί στους κωδικούς χωρίς πλαφόν. Ο Ludwig von Mises το περιγράφει στο «Σχεδιασμένο Χάος» (Planned Chaos):

«Εάν ορισμένοι κλάδοι παραγωγής παρέμεναν ελεύθεροι, το αποτέλεσμα θα ήταν η μετατόπιση κεφαλαίου και εργασίας προς αυτούς και η αντίστοιχη μείωση της προσφοράς των αγαθών των οποίων τις τιμές είχε καθορίσει η κυβέρνηση.»

4. Λιγότερη προσφορά, ουρές και ελλείψεις. Όποιος δουλεύει ήδη με τα πιο στενά περιθώρια, το μικρό σούπερ μάρκετ της γειτονιάς, ο μικρός παραγωγός, ο εισαγωγέας ενός εξειδικευμένου προϊόντος, είναι ο οριακός παραγωγός: είναι ο πρώτος που αποσύρεται. Ο Rothbard εξηγεί ότι η έλλειψη δεν είναι η αιτία του ελέγχου αλλά το αποτέλεσμά του:

«Διότι η αλήθεια είναι ακριβώς η αντίστροφη: ο έλεγχος τιμών δημιουργεί τεχνητή έλλειψη του προϊόντος, η οποία συνεχίζεται όσο διατηρείται ο έλεγχος — και μάλιστα επιδεινώνεται διαρκώς όσο οι πόροι έχουν τον χρόνο να μετακινηθούν προς άλλα προϊόντα. Αν το κράτος ανησυχούσε πραγματικά για την ανεπαρκή προσφορά ορισμένων προϊόντων, θα φρόντιζε ιδιαίτερα να μην τους επιβάλει ανώτατες τιμές.»

Το πλαφόν στο περιθώριο έχει και μια λιγότερο ορατή παρενέργεια. Αν το όριο αφορά ποσοστό πάνω στο κόστος αγοράς, τότε όσο ακριβότερα αγοράζει το κατάστημα, τόσο περισσότερα ευρώ του επιτρέπεται να κερδίσει. Χάνεται έτσι ένα από τα πιο χρήσιμα κίνητρα της αγοράς: το να διαπραγματεύεσαι σκληρά με τον προμηθευτή, για να πουλήσεις φθηνότερα από τον ανταγωνιστή σου.

Ποιος πληρώνει. Ο λογαριασμός δεν εξαφανίζεται· μοιράζεται αλλιώς. Τον πληρώνει όποιος αγοράζει τα προϊόντα που δεν είναι στη λίστα, όποιος δεν βρίσκει πια στο ράφι τον κωδικό που ήθελε, όποιος παίρνει μικρότερη συσκευασία στην ίδια τιμή, ο μικρός έμπορος που δεν αντέχει να πουλά χωρίς κέρδος, και ο φορολογούμενος, που πληρώνει την Αρχή, τους ελέγχους και την εφαρμογή καταγγελιών. Αυτό είναι το κόστος ευκαιρίας του μέτρου, που δεν τυπώνεται σε καμία απόδειξη.

Γιατί το περιθώριο δεν είναι η αιτία. Η τιμή στο ράφι είναι ο τελευταίος κρίκος μιας μακριάς αλυσίδας. Πριν από αυτήν βρίσκονται τα αγαθά ανώτερης τάξης: λιπάσματα, καύσιμα, ρεύμα, πρώτες ύλες, μεταφορές. Σύμφωνα με την ΕΛΣΤΑΤ, οι τιμές παραγωγού στη βιομηχανία ανέβηκαν 20,4% σε ετήσια βάση τον Σεπτέμβριο, κυρίως λόγω της ενέργειας (+41,2%) (Economico Markets, 2/11). Ο ίδιος ο υπουργός παραδέχεται ότι η ενέργεια «πολλαπλασιάζει το κόστος». Αν το κόστος ανεβαίνει στην αρχή της αλυσίδας, ο έλεγχος του περιθωρίου στο τέλος της θυμίζει γιατρό που κατεβάζει τον υδράργυρο του θερμομέτρου αντί για τον πυρετό. Και πίσω από τη γενική άνοδο των τιμών βρίσκεται κάτι ακόμη βαθύτερο από τους πολέμους: ο πληθωρισμός με την αυστριακή έννοια, δηλαδή η αύξηση της ποσότητας του χρήματος και η πιστωτική επέκταση από τις κεντρικές τράπεζες και το τραπεζικό σύστημα. Όταν περισσότερα ευρώ κυνηγούν τα ίδια αγαθά, πέφτει η αγοραστική δύναμη κάθε ευρώ. Ο Rothbard σημειώνει στο ίδιο κεφάλαιο ότι οι γενικές ανώτατες τιμές επιβάλλονται συνήθως για την «αποτροπή του πληθωρισμού», «πάντοτε ενώ το κράτος αυξάνει σημαντικά την προσφορά χρήματος».

Τι δείχνει η ιστορία. Το 301 μ.Χ. ο αυτοκράτορας Διοκλητιανός εξέδωσε το Διάταγμα περί Ανώτατων Τιμών, με όρια για εκατοντάδες αγαθά και ποινή θανάτου για τους παραβάτες, σε μια εποχή που το νόμισμα είχε ήδη νοθευτεί βαριά. Ο σύγχρονός του Λακτάντιος γράφει ότι τα εμπορεύματα εξαφανίστηκαν από την αγορά και ότι το διάταγμα τελικά εγκαταλείφθηκε. Το 1971 ο Αμερικανός πρόεδρος Richard Nixon πάγωσε τιμές και μισθούς για να συγκρατήσει τον πληθωρισμό. Στα χρόνια που ακολούθησαν, οι έλεγχοι συνοδεύτηκαν από άδεια ψυγεία κρέατος και, με τους ελέγχους στα καύσιμα, από τις γνωστές ουρές στα πρατήρια το 1973–1974. Τόπος, εποχή και νόμισμα αλλάζουν, αλλά η λογική μένει ίδια: όταν η τιμή δεν επιτρέπεται να πει την αλήθεια για το κόστος, την αλήθεια τη λένε το άδειο ράφι και η ουρά.

Τι θα βοηθούσε πραγματικά. Αν ο στόχος είναι φθηνότερο καλάθι, ο δρόμος είναι να μειωθεί το κόστος, όχι να απαγορευτεί να φαίνεται.

• Περισσότερος ανταγωνισμός. Ό,τι δυσκολεύει να ανοίξει ένα νέο κατάστημα, να μπει στην αγορά ένας νέος εισαγωγέας ή να πουλήσει ένας παραγωγός απευθείας, άδειες, γραφειοκρατία, κανονισμοί, κρατά τα περιθώρια ψηλά. Ο ανταγωνιστής που πουλά φθηνότερα πιέζει τα περιθώρια πιο αποτελεσματικά από κάθε πλαφόν, και χωρίς να αδειάζει τα ράφια.

• Λιγότεροι φόροι στην αλυσίδα. Ο ΦΠΑ πέφτει πάνω σε κάθε τιμή, και ο ειδικός φόρος κατανάλωσης στα καύσιμα σε κάθε φορτηγό που μεταφέρει τρόφιμα. Η ίδια η κυβέρνηση, κατά τον υπουργό, ζητά από τις Βρυξέλλες περιθώριο για να μειώσει «ενδεχομένως φόρους που αφορούν τα καύσιμα». Αυτό θα μείωνε το κόστος σε όλη την αλυσίδα, χωρίς να ορίζει κανείς από πάνω ποιο προϊόν «δικαιούται» να είναι φθηνό.

• Υγιές χρήμα. Όσο το χρήμα παράγεται κατά βούληση, οι τιμές θα ανεβαίνουν, και κάθε κυβέρνηση θα ψάχνει έναν «άπληστο» να τον κατηγορήσει. Ένα χρήμα που δεν μπορεί να πολλαπλασιάζεται από μια επιτροπή είναι η μόνη μόνιμη προστασία της αγοραστικής δύναμης όσων ζουν από τον μισθό ή τη σύνταξή τους.

Η επιθυμία για φθηνότερο καλάθι είναι δίκαιη. Το ερώτημα είναι αν θα την υπηρετήσουμε κρύβοντας το κόστος ή μειώνοντάς το. Το πλαφόν κάνει το πρώτο. Η ελεύθερη αγορά, με ανταγωνισμό, χαμηλότερους φόρους και υγιές χρήμα, κάνει το δεύτερο.