Η πραξεολογική ματιά. Για όποιον τη λαμβάνει, η επιστροφή είναι χρήματα που μένουν στο νοικοκυριό του. Αξίζει όμως να δούμε από πού έρχονται και πού τείνουν να καταλήξουν.

Από πού έρχονται. Το κράτος δεν έχει δικά του χρήματα για να «επιστρέψει». Η επιστροφή πληρώνεται από φόρους, και το ίδιο το πακέτο του Απριλίου χρηματοδοτήθηκε από το «υπερπλεόνασμα», δηλαδή από φόρους που εισπράχθηκαν πάνω από όσα προέβλεπε ακόμη και ο ίδιος ο προϋπολογισμός. Τους φόρους αυτούς τους πλήρωσαν όλοι, και οι ίδιοι οι ενοικιαστές· την επιστροφή την παίρνουν όσοι ορίζουν τα κριτήρια. Ο Murray N. Rothbard περιγράφει αυτή τη σχέση χωρίς περιστροφές:

«Όπου παρεμβαίνει το κράτος, από την άλλη πλευρά, δημιουργείται έτσι σύγκρουση μεταξύ καστών, διότι ένας άνθρωπος ωφελείται εις βάρος ενός άλλου. Αυτό φαίνεται σαφέστερα στην περίπτωση των κρατικών μεταβιβαστικών επιδοτήσεων που καταβάλλονται από φορολογικά έσοδα ή από χρήματα προερχόμενα από πληθωρισμό — μια προφανής αφαίρεση από τον Peter για να δοθεί στον Paul.»

Πού καταλήγουν. Η επιστροφή δεν είναι ένα σταθερό ποσό για όλους· ισούται με το 1/12 του ενοικίου που πληρώθηκε. Για ενοίκια έως 800 ευρώ τον μήνα, κάθε ευρώ ενοικίου επιστρέφεται κατά ένα δωδέκατο: ο δικαιούχος πληρώνει στην πράξη περίπου 92 λεπτά για κάθε ευρώ που εισπράττει ο ιδιοκτήτης, και ένα ακριβότερο σπίτι του κοστίζει λιγότερο από όσο δείχνει η τιμή του. Η επιδότηση αυξάνει έτσι το ποσό που μπορούν να πληρώσουν όσοι ζητούν κατοικία.

Οι κατοικίες όμως δεν πληθαίνουν με μια υπουργική απόφαση. Για να προστεθεί ένα διαμέρισμα στην αγορά χρειάζονται οικόπεδο, άδειες, υλικά, εργασία και χρόνος. Όταν η ζήτηση αυξάνεται και η προσφορά μένει σχεδόν σταθερή, η τιμή ανεβαίνει. Το ερώτημα είναι το ίδιο με εκείνο της μετακύλισης ενός φόρου: ποιος σηκώνει τελικά το βάρος, ή εδώ ποιος κρατά τελικά το όφελος, δεν το ορίζει ο νόμος αλλά η αγορά. Ο νόμος γράφει ότι η επιστροφή πηγαίνει στον ενοικιαστή· όπου οι κατοικίες είναι λίγες, ένα μέρος της τείνει να περνά στον ιδιοκτήτη με την επόμενη ανανέωση της μίσθωσης. Και επειδή το μέτρο είναι μόνιμο, όσο περισσότερο ενσωματώνεται στα ενοίκια, τόσο λιγότερο ανακουφίζει όσους υποτίθεται ότι στηρίζει. Πόσο ακριβώς, εξαρτάται από το πόσο εύκολα μπορούν να προστεθούν νέες κατοικίες· η κατεύθυνση όμως είναι μία.

Η αιτία μένει άθικτη. Τα υψηλά ενοίκια σημαίνουν ότι οι κατοικίες είναι λίγες σε σχέση με όσους τις ζητούν: δείχνουν σπανιότητα. Η απάντηση της αγοράς σε μια υψηλή τιμή είναι να χτιστούν, να επισκευαστούν και να διατεθούν περισσότερες κατοικίες. Τα εμπόδια σε αυτή την απάντηση τα απαριθμεί ο Rothbard, με παράδειγμα τις αμερικανικές πόλεις:

«Ωστόσο, ελάχιστοι άλλοι κλάδοι έχουν συνδεθεί τόσο στενά με την κυβέρνηση. Ο πολεοδομικός σχεδιασμός ελέγχει και ρυθμίζει τις πόλεις. Οι νόμοι περί ζωνών χρήσεων γης έχουν περιβάλει τη στέγαση και τη χρήση της γης με αναρίθμητους περιορισμούς. Οι φόροι ακίνητης περιουσίας έχουν παραλύσει την αστική ανάπτυξη και έχουν εξαναγκάσει ιδιοκτήτες να εγκαταλείψουν κατοικίες. Οι οικοδομικοί κανονισμοί έχουν περιορίσει την κατασκευή κατοικιών και την έχουν καταστήσει δαπανηρότερη.»

Κάθε τέτοιο εμπόδιο, όπου υπάρχει (περιορισμοί στη χρήση της γης, χρονοβόρες άδειες, φόροι στην ιδιοκτησία και στο εισόδημα από ενοίκια, κανόνες που κάνουν την εκμίσθωση πιο ριψοκίνδυνη για τον ιδιοκτήτη), αφήνει λιγότερες κατοικίες στην αγορά. Η επιστροφή ενοικίου δεν αγγίζει κανένα από αυτά. Ένα από τα κριτήριά της, μάλιστα, είναι η πράξη του ΕΝΦΙΑ, δηλαδή του φόρου που βαραίνει κάθε χρόνο την ίδια την ιδιοκτησία κατοικίας.

Ποιοι επιλέγονται. Τα όρια εισοδήματος και περιουσίας χωρίζουν τους ενοικιαστές σε δικαιούχους και μη· όποιος δηλώσει ένα ευρώ πάνω από το όριο μένει εκτός, ενώ πληρώνει τους ίδιους φόρους. Εκπαιδευτικοί, γιατροί και νοσηλευτές που υπηρετούν στην περιφέρεια παίρνουν δύο ενοίκια, χωρίς εισοδηματικά και περιουσιακά κριτήρια. Το ποιος θα πάρει και πόσο δεν το αποφασίζει η αγορά, αλλά η πολιτική, και τα όρια μπορούν να ξαναχαραχτούν κάθε χρόνο. Έτσι το κράτος πρόνοιας διευρύνεται ένα κριτήριο τη φορά, και μαζί του ο αριθμός όσων περιμένουν από αυτό ένα μέρος του ενοικίου τους: σήμερα, κατά τους υπολογισμούς του Απριλίου, το 86% των νοικοκυριών που νοικιάζουν.

Ένα ενοίκιο τον χρόνο είναι ανακούφιση για όποιον το λαμβάνει. Το ερώτημα είναι γιατί το κράτος επιδοτεί τη ζήτηση για κατοικίες, αντί να άρει τα εμπόδια που το ίδιο έχει βάλει στην προσφορά τους.