Ποιος παίρνει πρώτος το νέο χρήμα
Διαδραστική προσομοίωση του φαινομένου Cantillon: πώς το νέο χρήμα, καθώς διαχέεται σταδιακά στην οικονομία, μεταφέρει αγοραστική δύναμη από όσους το λαμβάνουν τελευταίοι σε όσους το λαμβάνουν πρώτοι.
Πραξεολόγος
Όταν δημιουργείται νέο χρήμα, δεν φτάνει σε όλους ταυτόχρονα. Μπαίνει στην οικονομία από συγκεκριμένα σημεία, σήμερα κυρίως μέσω της πιστωτικής επέκτασης των τραπεζών και των αγορών τίτλων από την κεντρική τράπεζα, και από εκεί περνά σταδιακά από χέρι σε χέρι. Όσοι το λαμβάνουν πρώτοι το ξοδεύουν όσο οι τιμές είναι ακόμη χαμηλές, και με τις αγορές τους τις ανεβάζουν. Όσοι το λαμβάνουν αργότερα, ή δεν το λαμβάνουν ποτέ, πληρώνουν ήδη ακριβότερα με εισόδημα που δεν έχει αυξηθεί αρκετά ή καθόλου. Αυτή η αναδιανομή ονομάζεται φαινόμενο Cantillon, από τον Richard Cantillon, που την περιέγραψε στο «Δοκίμιο για τη φύση του εμπορίου εν γένει» (γράφτηκε γύρω στο 1730 και εκδόθηκε το 1755).
Φανταστείτε μια μικρή οικονομία με πέντε ομάδες ανθρώπων. Από κάθε ομάδα παρακολουθούμε έναν τυπικό άνθρωπο. Στην αρχή όλοι κερδίζουν από 100 € τον μήνα και τα ξοδεύουν όλα, ενώ οι τιμές μένουν σταθερές. Ξεκινούν από το ίδιο εισόδημα επίτηδες, ώστε όποια διαφορά προκύψει στο τέλος να οφείλεται μόνο στο πότε έφτασε στον καθένα το νέο χρήμα και πόσο από αυτό. Κάποια στιγμή, στην οικονομία μπαίνει νέο χρήμα.
αύξηση του εισοδήματος όσων λαμβάνουν πρώτοι το νέο χρήμα· όσο πιο αργά φτάνει σε μια ομάδα, τόσο μικρότερη η αύξηση
1 = γρήγορη, 4 = αργή (μήνες από ομάδα σε ομάδα)
Κάθε ράβδος δείχνει πόσο περισσότερα ή λιγότερα αγαθά αγοράζει αυτόν τον μήνα ο τυπικός άνθρωπος της ομάδας με το εισόδημά του, σε σύγκριση με πριν από το νέο χρήμα (διακεκομμένη γραμμή: καμία μεταβολή· πράσινο: κέρδος· κόκκινο: απώλεια).
Πώς λειτουργεί το μοντέλο
- Στην αρχή ο τυπικός άνθρωπος κάθε ομάδας κερδίζει 100 € τον μήνα και τα ξοδεύει όλα, και οι τιμές μένουν σταθερές.
- Το νέο χρήμα φτάνει στις τέσσερις πρώτες ομάδες με τη σειρά, όχι ταυτόχρονα: πρώτα στις τράπεζες και στους πρώτους δανειζόμενους, έπειτα στους προμηθευτές τους, μετά στους μισθωτούς και τελευταίους στους συνταξιούχους.
- Όσο πιο αργά φτάνει, τόσο μικρότερη αύξηση εισοδήματος φέρνει: μέχρι τότε έχει μοιραστεί σε περισσότερα χέρια, και οι μισθοί και οι συντάξεις αυξάνονται αργά και συνήθως λιγότερο από τις τιμές. Οι τράπεζες και οι πρώτοι δανειζόμενοι βλέπουν το εισόδημά τους να αυξάνεται κατά το ποσοστό που επιλέγετε, οι προμηθευτές τους κατά τα τρία πέμπτα του, οι μισθωτοί κατά τα δύο πέμπτα και οι συνταξιούχοι κατά το ένα πέμπτο. Με 20%, οι αυξήσεις είναι 20 €, 12 €, 8 € και 4 € τον μήνα.
- Οι αποταμιευτές και όσοι ζουν από εισόδημα σταθερό σε ευρώ δεν λαμβάνουν τίποτα από το νέο χρήμα.
- Οι τιμές ακολουθούν τη μέση δαπάνη με καθυστέρηση ενός μήνα: όσο περισσότεροι ξοδεύουν νέο χρήμα, τόσο περισσότερο ανεβαίνουν. Με 20% ανεβαίνουν τελικά κατά 8,8%, δηλαδή λιγότερο από το εισόδημα των τραπεζών και των προμηθευτών τους, αλλά περισσότερο από το εισόδημα των μισθωτών, των συνταξιούχων και των αποταμιευτών. Γι’ αυτό οι πρώτοι κερδίζουν και οι υπόλοιποι χάνουν.
- Απλουστεύσεις: όλες οι τιμές ανεβαίνουν μαζί, και τα μερίδια της αύξησης είναι σταθερά, επιλεγμένα για το παράδειγμα. Στην πραγματικότητα οι τιμές δεν ανεβαίνουν ομοιόμορφα, η σειρά και το μέγεθος των αυξήσεων διαφέρουν από περίπτωση σε περίπτωση, και το νέο χρήμα αλλάζει τις σχετικές τιμές και την ίδια τη διάρθρωση της παραγωγής, πράγμα που το μοντέλο αγνοεί. Γι’ αυτό οι κερδισμένοι και οι χαμένοι δεν χωρίζονται σε τόσο τακτοποιημένες ομάδες όσο εδώ· η ανακατανομή όμως γίνεται πάντα. Οι αριθμοί είναι παράδειγμα, όχι μέτρηση ή πρόβλεψη.
Τι δείχνει
Το νέο χρήμα δεν προσθέτει ούτε ένα αγαθό στην οικονομία· αλλάζει μόνο ποιος αποκτά τα αγαθά που υπάρχουν. Όποιος το ξοδεύει πρώτος αγοράζει στις παλιές τιμές, και ό,τι κερδίζει το χάνουν όσοι πληρώνουν ήδη τις νέες τιμές με το παλιό τους εισόδημα. Γι’ αυτό το χρήμα δεν είναι ποτέ ουδέτερο: κάθε αύξηση της ποσότητάς του αναδιανέμει πλούτο και εισόδημα, και η σειρά με την οποία φτάνει στους ανθρώπους καθορίζει ποιος κερδίζει και ποιος χάνει.
«Και ο πληθωρισμός είναι, στην ουσία, ένας αγώνας –για το ποιος θα πάρει το νέο χρήμα πρώτος.»
«Οι πρώτοι αποδέκτες του νέου χρήματος κερδίζουν τα περισσότερα, και εις βάρος των τελευταίων αποδεκτών.»
— Murray N. Rothbard, «Τί έχει Κάνει η Κυβέρνηση στα Χρήματά μας;», III.2
Στο μοντέλο χάνουν οι μισθωτοί, οι συνταξιούχοι και, περισσότερο από όλους, οι αποταμιευτές: όσοι το νέο χρήμα τους φτάνει αργά, λίγο ή καθόλου. Στην πραγματικότητα το βάρος το σηκώνουν κυρίως όσοι έχουν εισοδήματα ή απαιτήσεις καθορισμένα σε σταθερό ποσό χρήματος, και ο Rothbard τους απαριθμεί:
«Οι δικαιούχοι ασφαλειών ζωής και οι συνταξιούχοι με ετήσιες παροχές, οι συνταξιούχοι που ζουν από συντάξεις, οι ιδιοκτήτες με μακροχρόνιες μισθώσεις, οι ομολογιούχοι και άλλοι πιστωτές, όσοι κατέχουν μετρητά, όλοι αυτοί θα σηκώσουν το βάρος του πληθωρισμού.»
— Murray N. Rothbard, «Τί έχει Κάνει η Κυβέρνηση στα Χρήματά μας;», III.2
Όροι του Γλωσσαρίου: φαινόμενο Cantillon · πιστωτική επέκταση · κεντρική τράπεζα · πληθωρισμός · ουδέτερο χρήμα. Δείτε επίσης: Τι έχει χάσει το ευρώ σου (με επίσημα στοιχεία της Eurostat) · ΕΚΤ: όταν την τιμή του χρόνου την ορίζει μια επιτροπή.