Άνθρωπος, Οικονομία και Κράτος, με το έργο «Εξουσία και Αγορά»: Εισαγωγή Μεταφραστή

Πριν από τις τιμές, υπάρχει η επιλογή. Πριν από το κεφάλαιο, η απόφαση να αναβληθεί μια ικανοποίηση. Πριν από την αγορά, ο άνθρωπος που αναγνωρίζει μια ανάγκη, διακρίνει μια δυνατότητα και επιχειρεί να μεταβάλει τον κόσμο γύρω του. Από αυτή την απλή, αλλά ανεξάντλητη αφετηρία ξεκινά ο Murray N. Rothbard στο Άνθρωπος, Οικονομία και Κράτος. Και από αυτήν επιχειρεί να ανασυγκροτήσει ολόκληρο το οικοδόμημα της οικονομικής επιστήμης.

Το έργο που έχει μπροστά του ο αναγνώστης δεν είναι μια συλλογή αποσπασματικών θεωριών ούτε ένα εγχειρίδιο τεχνικών για τη διαχείριση οικονομικών μεγεθών. Είναι μια συστηματική πραγματεία με τη μεγάλη, απαιτητική έννοια του όρου: μια προσπάθεια να συνδεθούν τα επιμέρους φαινόμενα με τις θεμελιώδεις αρχές τους και να καταδειχθεί ότι πίσω από την πολυπλοκότητα της οικονομικής ζωής υπάρχει μια λογική δομή προσιτή στην ανθρώπινη κατανόηση. Ο Rothbard δεν ζητεί από τον αναγνώστη να απομνημονεύσει συμπεράσματα. Τον καλεί να παρακολουθήσει την οικοδόμησή τους.

Η αφετηρία του είναι η πραξεολογία, η γενική θεωρία της ανθρώπινης δράσης που ανέπτυξε ο Ludwig von Mises. Ο άνθρωπος δρα: χρησιμοποιεί μέσα για να επιτύχει σκοπούς. Η πρόταση μοιάζει αυτονόητη. Οι συνέπειές της, όμως, κάθε άλλο παρά ασήμαντες είναι. Η δράση προϋποθέτει ότι κάτι δεν μας ικανοποιεί πλήρως, ότι μπορούμε να φανταστούμε μια προτιμότερη κατάσταση και ότι πιστεύουμε πως υπάρχει κάποιος τρόπος να την προσεγγίσουμε. Προϋποθέτει επίσης επιλογή, επειδή τα μέσα δεν επαρκούν για όλους τους σκοπούς· χρόνο, επειδή η επιδίωξη προηγείται της εκπλήρωσης· και αβεβαιότητα, επειδή το αποτέλεσμα δεν είναι ήδη γνωστό.

Από εδώ αποκτούν το περιεχόμενό τους οι βασικές οικονομικές έννοιες. Η αξία δεν βρίσκεται μέσα στα πράγματα, αλλά στη σχέση τους με τους ανθρώπινους σκοπούς. Το κόστος δεν είναι απλώς μια χρηματική δαπάνη, αλλά η ευκαιρία από την οποία παραιτούμαστε όταν επιλέγουμε. Το κεφάλαιο δεν είναι ένας ομοιογενής όγκος παραγωγικής δύναμης, αλλά ένα πλέγμα παραγόμενων μέσων, διαφορετικών χρήσεων και χρονικών αποστάσεων από την κατανάλωση. Και η επιχειρηματικότητα δεν περιορίζεται στην κατοχή μιας επιχείρησης· εκφράζει την ανάγκη να αποφασίζουμε στο παρόν για έναν κόσμο που δεν έχει ακόμη διαμορφωθεί.

Ο απομονωμένος άνθρωπος που συλλέγει καρπούς και κατασκευάζει ένα εργαλείο δεν αποτελεί διακοσμητικό παράδειγμα. Επιτρέπει να διακριθούν, χωρίς τον θόρυβο της σύνθετης οικονομίας, η εργασία από τον ελεύθερο χρόνο (leisure), η κατανάλωση από την αποταμίευση, η παραγωγικότητα από την προτίμηση για το παρόν. Όταν αργότερα εμφανίζονται η ανταλλαγή, το χρήμα, οι επιχειρήσεις και η πολυεπίπεδη παραγωγή, οι αρχικές σχέσεις δεν εγκαταλείπονται. Αναπτύσσονται σε όλη τους την έκταση.

Έτσι, η αγορά αναδύεται όχι ως απρόσωπη οντότητα με δική της βούληση, αλλά ως διαδικασία στην οποία συναντώνται διαφορετικές γνώσεις, επιδιώξεις και προσδοκίες. Οι τιμές συνδέουν επιλογές ανθρώπων που συχνά δεν γνωρίζονται και δεν μοιράζονται τους ίδιους σκοπούς. Τα κέρδη και οι ζημίες φανερώνουν την επιτυχία ή την αποτυχία επιχειρηματικών εκτιμήσεων. Η παραγωγή εμφανίζεται ως διαχρονικό εγχείρημα συντονισμού: μια διαρκής προσπάθεια να συνδυαστούν οι διαθέσιμοι πόροι με ανάγκες που θα εκδηλωθούν στο μέλλον.

Ο Rothbard, ωστόσο, δεν περιορίζεται στην ανασύνθεση μιας παραδεδομένης διδασκαλίας. Αναπτύσσει τις θέσεις της Αυστριακής Σχολής, επανεξετάζει κεντρικές έννοιες και συγκρούεται με καθιερωμένες θεωρίες για τον ανταγωνισμό, το μονοπώλιο, το χρήμα και την οικονομική ευημερία. Η γραφή του είναι αναλυτική, αλλά όχι άχρωμη· αυστηρή ως προς τη φιλοδοξία της, αλλά συχνά αιχμηρή στην αντιπαράθεση. Δεν αποκρύπτει τις διαφωνίες πίσω από μια επίφαση ουδετερότητας. Τις εκθέτει εκεί όπου θεωρεί ότι κρίνονται τα θεμέλια της εξήγησης.

Με το έργο Εξουσία και Αγορά, η έρευνα στρέφεται από την εκούσια συνεργασία στην καταναγκαστική παρέμβαση. Τι αλλάζει όταν μια επιλογή επιβάλλεται; Πώς επηρεάζονται η παραγωγή και η ανταλλαγή όταν οι τιμές καθορίζονται διοικητικά, η είσοδος περιορίζεται ή οι πόροι μεταφέρονται μέσω φορολογίας; Η προσέγγιση του Rothbard απαιτεί να εξετάζονται όχι μόνο οι προθέσεις μιας πολιτικής, αλλά και οι συνέπειές της. Η επιθυμία για ένα αποτέλεσμα δεν αποδεικνύει ότι τα επιλεγμένα μέσα μπορούν να το επιφέρουν.

Ακριβώς εδώ βρίσκεται και μια ουσιώδης διάκριση του έργου. Η οικονομική επιστήμη δεν επιλέγει τους τελικούς σκοπούς του ανθρώπου ούτε υποκαθιστά την ηθική φιλοσοφία. Μπορεί, όμως, να εξετάσει τη συνοχή των μέσων με τους σκοπούς, να αποκαλύψει τις θυσίες που συνεπάγεται μια επιλογή και να αμφισβητήσει υποσχέσεις που αγνοούν τη σπανιότητα (scarcity), τον χρόνο ή την αβεβαιότητα. Η ακρίβεια αυτής της διάκρισης είναι απαραίτητη τόσο για την κατανόηση όσο και για την κριτική του Rothbard.

Η ανάγνωση αυτής της πραγματείας δεν απαιτεί εκ των προτέρων συμφωνία. Απαιτεί κάτι δυσκολότερο και γονιμότερο: προθυμία να ακολουθήσει κανείς ένα επιχείρημα από τις προκείμενες έως τα συμπεράσματά του. Όποιος διαφωνεί θα βρει σαφείς θέσεις με τις οποίες μπορεί να αναμετρηθεί. Όποιος συμφωνεί θα κληθεί να γνωρίσει τους λόγους της συμφωνίας του.

Σε αυτό έγκειται η διαρκής αξία ενός μεγάλου συστηματικού έργου. Δεν προσφέρει απλώς απαντήσεις· μεταβάλλει τον τρόπο με τον οποίο τίθενται τα ερωτήματα. Στις σελίδες που ακολουθούν, η οικονομική ζωή επιστρέφει στην ανθρώπινη κλίμακά της, όχι για να απλουστευθεί, αλλά για να κατανοηθεί. Πίσω από κάθε παραγωγική διαδικασία βρίσκεται χρόνος που αφιερώθηκε. Πίσω από κάθε κόστος, μια δυνατότητα που εγκαταλείφθηκε. Και πίσω από κάθε ανταλλαγή, δύο άνθρωποι που προσδοκούν ότι μπορούν να βρεθούν σε καλύτερη θέση από εκείνη στην οποία βρίσκονταν πριν.

Πραξεολόγος