«Εγώ, το Μολύβι» (“I, Pencil”) του Leonard E. Read

Εισαγωγή του Μεταφραστή

Το Εγώ, το Μολύβι του Leonard E. Read είναι ένα από τα πιο σύντομα και ταυτόχρονα πιο διεισδυτικά δοκίμια στην ιστορία της οικονομικής σκέψης. Μέσα από την αυτοβιογραφική αφήγηση ενός συνηθισμένου μολυβιού, ο Read κατορθώνει να καταστήσει ορατό ένα φαινόμενο που βρίσκεται διαρκώς μπροστά στα μάτια μας, αλλά σπάνια γίνεται πλήρως αντιληπτό: τον εξαιρετικά σύνθετο συντονισμό εκατομμυρίων ανθρώπινων πράξεων, γνώσεων και πόρων που απαιτείται για την παραγωγή ακόμη και του απλούστερου καθημερινού αντικειμένου.

Το δοκίμιο δημοσιεύθηκε για πρώτη φορά τον Δεκέμβριο του 1958 στο περιοδικό The Freeman και έφερε τον πλήρη τίτλο I, Pencil: My Family Tree as Told to Leonard E. Read (Εγώ, το Μολύβι: Το γενεαλογικό μου δέντρο, όπως το αφηγήθηκα στον Leonard E. Read). Ο συγγραφέας του, ιδρυτής του Foundation for Economic Education, υπήρξε μία από τις σημαντικότερες μορφές της αμερικανικής παράδοσης της ελεύθερης οικονομίας κατά τον εικοστό αιώνα. Μολονότι δεν ήταν ακαδημαϊκός οικονομολόγος με τη στενή έννοια του όρου, διέθετε ένα σπάνιο χάρισμα: μπορούσε να μετατρέπει σύνθετες οικονομικές και φιλοσοφικές ιδέες σε απλές, εύληπτες και αξιομνημόνευτες αφηγήσεις, χωρίς να αποδυναμώνει τον ουσιαστικό πυρήνα τους.

Η ευφυΐα του δοκιμίου βρίσκεται πρωτίστως στην επιλογή του αφηγητή του. Το μολύβι παρουσιάζεται ως ένα έλλογο πρόσωπο που αφηγείται τη δική του καταγωγή και καλεί τον αναγνώστη να αναλογιστεί τη φαινομενικά ταπεινή ύπαρξή του. Πρόκειται για ένα αντικείμενο τόσο κοινό, τόσο φθηνό και τόσο οικείο, ώστε κανείς σχεδόν δεν θεωρεί ότι χρειάζεται εξήγηση. Και όμως, όταν το μολύβι αρχίζει να παρουσιάζει το «γενεαλογικό του δέντρο», αποκαλύπτεται πίσω από την απλότητά του ένας ολόκληρος κόσμος ανθρώπινης συνεργασίας.

Το ξύλο του προέρχεται από δέντρα που πρέπει να καλλιεργηθούν, να υλοτομηθούν, να μεταφερθούν και να υποστούν κατεργασία. Για να κοπούν αυτά τα δέντρα χρειάζονται πριόνια, αλυσίδες, σχοινιά, μηχανήματα, καύσιμα και ειδικευμένη εργασία. Τα εργαλεία αυτά προϋποθέτουν ορυχεία, μεταλλουργεία, χαλυβουργίες, εργοστάσια, μεταφορικά δίκτυα και τεχνικές γνώσεις που αναπτύχθηκαν μέσα σε πολλές γενιές. Ο γραφίτης του μολυβιού πρέπει να εξορυχθεί και να αναμειχθεί με άλλα υλικά. Το μεταλλικό περίβλημα της γόμας απαιτεί διαφορετικές πρώτες ύλες και διαφορετικές παραγωγικές διαδικασίες. Η ίδια η γόμα αποτελεί προϊόν χημικών, γεωργικών και βιομηχανικών δραστηριοτήτων. Η βαφή, η κόλλα, οι μηχανές, οι σιδηρόδρομοι, τα πλοία, η ηλεκτρική ενέργεια και οι αποθήκες προσθέτουν αμέτρητους ακόμη κρίκους στην αλυσίδα.

Πίσω από κάθε κρίκο βρίσκονται άνθρωποι που διαθέτουν διαφορετικές δεξιότητες, επιδιώκουν διαφορετικούς σκοπούς και κατοικούν συχνά σε πολύ απομακρυσμένα μέρη. Ο υλοτόμος δεν γνωρίζει τον εργάτη του ορυχείου γραφίτη. Ο μεταλλουργός δεν γνωρίζει τον χημικό που συνέβαλε στην παρασκευή της βαφής. Ο μηχανικός των σιδηροδρόμων δεν γνωρίζει τον γεωργό ή τον λιμενεργάτη που συμμετέχει σε κάποιο άλλο στάδιο της παραγωγής. Οι περισσότεροι δεν ενδιαφέρονται καν για τα μολύβια καθαυτά. Εργάζονται για να αποκτήσουν εισόδημα, να συντηρήσουν τις οικογένειές τους, να αναπτύξουν τις επιχειρήσεις τους ή να πραγματοποιήσουν τους δικούς τους ιδιαίτερους σκοπούς. Παρ’ όλα αυτά, οι προσπάθειές τους συντονίζονται κατά τρόπο που καθιστά δυνατή την εμφάνιση του τελικού προϊόντος.

Η κεντρική θέση του Read εκφράζεται από την προκλητική διαπίστωση του μολυβιού: «Κανένας άνθρωπος επάνω στη γη δεν γνωρίζει πώς να με κατασκευάσει». Η φράση αυτή δεν σημαίνει ότι κανείς δεν γνωρίζει πώς συναρμολογείται ένα μολύβι ούτε ότι δεν υπάρχουν ειδικοί οι οποίοι κατανοούν συγκεκριμένα στάδια της παραγωγής του. Σημαίνει κάτι βαθύτερο: κανένα μεμονωμένο πρόσωπο δεν κατέχει το σύνολο της γνώσης που είναι ενσωματωμένη σε όλες τις πρώτες ύλες, στα εργαλεία, στις υποδομές, στις τεχνικές και στις παραγωγικές διαδικασίες που απαιτούνται για την κατασκευή του.

Κανείς δεν γνωρίζει τα πάντα, από την εξόρυξη του μεταλλεύματος και την κατασκευή των μηχανών μέχρι τη χημική σύνθεση της βαφής, την καλλιέργεια των δέντρων, την παραγωγή ηλεκτρικής ενέργειας και την οργάνωση των διεθνών μεταφορών. Η παραγωγική γνώση δεν βρίσκεται συγκεντρωμένη σε έναν νου, σε ένα βιβλίο ή σε μια κεντρική υπηρεσία. Είναι κατακερματισμένη και διασκορπισμένη σε αμέτρητα πρόσωπα, καθένα από τα οποία κατέχει ένα μικρό μόνο μέρος της.

Σε αυτό το σημείο το δοκίμιο του Read συνδέεται άμεσα με ένα από τα θεμελιώδη προβλήματα της οικονομικής επιστήμης: το πρόβλημα της γνώσης. Ο Friedrich A. Hayek είχε υποστηρίξει, στο περίφημο δοκίμιό του «Η χρήση της γνώσης στην κοινωνία», ότι το βασικό οικονομικό ζήτημα δεν είναι απλώς η κατανομή δεδομένων πόρων, αλλά η αξιοποίηση γνώσης που δεν είναι ποτέ συγκεντρωμένη σε ένα πρόσωπο. Η σχετική γνώση για τις διαθέσιμες πρώτες ύλες, τις τεχνικές δυνατότητες, τις τοπικές συνθήκες, τις μεταβαλλόμενες ανάγκες και τις ευκαιρίες παραγωγής βρίσκεται διασκορπισμένη σε ολόκληρη την κοινωνία.

Ο Read μετατρέπει αυτή τη θεωρητική διαπίστωση σε μια απτή εικόνα. Το μολύβι είναι η υλική απόδειξη ότι άνθρωποι οι οποίοι δεν γνωρίζονται μεταξύ τους, δεν μιλούν την ίδια γλώσσα, δεν συμμερίζονται τις ίδιες πεποιθήσεις και δεν υπακούουν σε ένα ενιαίο παραγωγικό σχέδιο μπορούν, εντούτοις, να συντονίσουν αποτελεσματικά τις δραστηριότητές τους. Η συνεργασία τους δεν απαιτεί έναν παντογνώστη διευθυντή της συνολικής διαδικασίας. Αναδύεται μέσα από ένα δίκτυο ελεύθερων ανταλλαγών, τιμών, συμβάσεων, επιχειρηματικών κρίσεων, κερδών και ζημιών.

Η τιμή διαδραματίζει σε αυτή τη διαδικασία καθοριστικό ρόλο. Δεν είναι απλώς ένα χρηματικό ποσό ούτε ένα αυθαίρετο εμπόδιο ανάμεσα στον άνθρωπο και στα αγαθά που επιθυμεί. Αποτελεί φορέα συμπυκνωμένης πληροφορίας. Όταν μια πρώτη ύλη γίνεται σπανιότερη, όταν αυξάνεται η ζήτηση για κάποια χρήση της ή όταν ανακαλύπτεται ένας οικονομικότερος τρόπος παραγωγής, οι μεταβολές αυτές μεταδίδονται μέσα από το σύστημα των τιμών. Οι παραγωγοί δεν χρειάζεται να γνωρίζουν όλες τις αιτίες που προκάλεσαν τη μεταβολή. Αρκεί να ανταποκριθούν στα νέα δεδομένα, εξοικονομώντας έναν ακριβότερο πόρο, αναζητώντας υποκατάστατα, μεταβάλλοντας την παραγωγή τους ή επενδύοντας σε νέες δυνατότητες.

Αυτός ο συντονισμός δεν είναι τέλειος ούτε αλάνθαστος. Η αγορά δεν εξαλείφει την πλάνη, την αποτυχία, την αβεβαιότητα ή την απώλεια. Δημιουργεί, όμως, μια διαδικασία μέσω της οποίας τα λάθη μπορούν να αποκαλύπτονται και να διορθώνονται. Το κέρδος ανταμείβει όσους συνδυάζουν τους πόρους κατά τρόπους που οι άλλοι θεωρούν περισσότερο πολύτιμους· η ζημία δείχνει ότι πόροι χρησιμοποιήθηκαν κατά τρόπο λιγότερο αποτελεσματικό από τις διαθέσιμες εναλλακτικές λύσεις. Η επιχειρηματική δράση συνδέει τις διάσπαρτες γνώσεις, ανακαλύπτει ευκαιρίες και προσαρμόζει την παραγωγή στις μεταβαλλόμενες προτιμήσεις των ανθρώπων.

Η οικονομική τάξη που περιγράφει το Εγώ, το Μολύβι είναι, επομένως, μια αυθόρμητη τάξη. Ο όρος δεν σημαίνει ότι τα προϊόντα εμφανίζονται χωρίς σχεδιασμό, εργασία ή συνειδητή πρόθεση. Κάθε επιχείρηση σχεδιάζει, κάθε εργάτης επιλέγει και κάθε παραγωγός οργανώνει συγκεκριμένες δραστηριότητες. Αυτό που δεν σχεδιάζεται από ένα μοναδικό κέντρο είναι η συνολική διάταξη της συνεργασίας. Υπάρχουν αμέτρητα επιμέρους σχέδια, αλλά δεν υπάρχει ένας νους που να έχει επινοήσει και να ελέγχει ολόκληρο το σύστημα.

Αυτή η διάκριση είναι ουσιώδης. Η εναλλακτική της κρατικής διεύθυνσης δεν είναι η απουσία κάθε σχεδιασμού. Είναι ο αποκεντρωμένος σχεδιασμός εκατομμυρίων προσώπων και οργανισμών. Σε μια ελεύθερη οικονομία δεν καταργείται το σχέδιο· καταργείται η απαίτηση να υπάρχει μόνο ένα σχέδιο, επιβεβλημένο σε όλους. Ο καταναλωτής σχεδιάζει τη χρήση του εισοδήματός του, ο εργαζόμενος την επαγγελματική του πορεία, ο επιχειρηματίας την επένδυσή του και η επιχείρηση την παραγωγή της. Η αγορά αποτελεί τη διαδικασία μέσα από την οποία αυτά τα διαφορετικά και συχνά ανταγωνιστικά σχέδια δοκιμάζονται, συντονίζονται και αναθεωρούνται.

Εδώ βρίσκεται και η βαθιά συγγένεια του δοκιμίου με την Αυστριακή Σχολή Οικονομικής Σκέψης. Ο Read δεν παρουσιάζει μια τεχνική πραγματεία αυστριακής οικονομικής θεωρίας. Η αφήγησή του, όμως, ενσαρκώνει πολλές από τις βασικές της ιδέες: τον μεθοδολογικό ατομικισμό, την υποκειμενική αξιολόγηση, τον κοινωνικό καταμερισμό της γνώσης, τον συντονιστικό ρόλο των τιμών, τη σημασία της επιχειρηματικότητας και την αδυναμία ενός κεντρικού σχεδιαστή να υποκαταστήσει τη δυναμική διαδικασία της αγοράς.

Ο Ludwig von Mises είχε δείξει ότι ο κεντρικός οικονομικός σχεδιασμός αντιμετωπίζει ένα θεμελιώδες πρόβλημα οικονομικού υπολογισμού. Χωρίς πραγματικές αγοραίες τιμές για τα μέσα παραγωγής, οι σχεδιαστές δεν διαθέτουν ορθολογικό τρόπο να συγκρίνουν τις πολυάριθμες εναλλακτικές χρήσεις των πόρων. Μπορούν να καταγράψουν φυσικές ποσότητες —τόνους ξύλου, μετάλλου ή γραφίτη— αλλά δεν μπορούν να γνωρίζουν αν οι πόροι αυτοί χρησιμοποιούνται για τους περισσότερο επείγοντες σκοπούς σε σύγκριση με τις εναλλακτικές δυνατότητες. Το μολύβι του Read αποτελεί μια απλή αλλά ισχυρή απεικόνιση αυτής της πραγματικότητας: η παραγωγή του εξαρτάται από ένα ευρύτερο σύστημα τιμών και ανταλλαγών, το οποίο συνδέει κάθε υλικό και κάθε στάδιο με αμέτρητες εναλλακτικές χρήσεις.

Το δοκίμιο περιέχει επίσης ένα σημαντικό ηθικό μήνυμα. Η αγορά δεν παρουσιάζεται απλώς ως ένας αποτελεσματικός μηχανισμός παραγωγής φθηνών αγαθών. Παρουσιάζεται ως μορφή ειρηνικής κοινωνικής συνεργασίας. Άνθρωποι διαφορετικών εθνών, θρησκειών, γλωσσών και πολιτισμών συνεργάζονται χωρίς να απαιτείται να συμφωνούν σε όλα. Δεν χρειάζεται να αγαπούν ο ένας τον άλλον, να συμμερίζονται έναν κοινό πολιτικό σκοπό ή να υπακούουν σε μια κεντρική διοίκηση. Αρκεί να αναγνωρίζουν αμοιβαία την ελευθερία τους να παράγουν, να ανταλλάσσουν και να επιλέγουν.

Η οικονομική συνεργασία δεν εξαλείφει τις ανθρώπινες διαφορές· επιτρέπει στους ανθρώπους να συνεργάζονται παρά τις διαφορές τους. Καθένας προσφέρει κάτι που οι άλλοι εκτιμούν και λαμβάνει ως αντάλλαγμα τα μέσα για την ικανοποίηση των δικών του σκοπών. Η διαδικασία δεν βασίζεται στην αυτάρκεια, αλλά στην αμοιβαία εξάρτηση. Αυτή η εξάρτηση, όμως, δεν είναι κατ’ ανάγκην σχέση υποταγής. Όταν η ανταλλαγή είναι εκούσια, μετατρέπεται σε αμοιβαίο πλεονέκτημα: κάθε μέρος συμμετέχει επειδή προτιμά όσα λαμβάνει από όσα παραχωρεί.

Το Εγώ, το Μολύβι αποτελεί έτσι έναν ύμνο στον καταμερισμό της εργασίας. Ο πλούτος του σύγχρονου πολιτισμού δεν προέρχεται από το ότι κάθε άνθρωπος μπορεί να παράγει μόνος του όλα όσα χρειάζεται. Προέρχεται ακριβώς από το αντίθετο: από το ότι καθένας μπορεί να εξειδικεύεται σε ένα πολύ περιορισμένο έργο και να αποκτά μέσω της ανταλλαγής πρόσβαση στους καρπούς της εργασίας αμέτρητων άλλων ανθρώπων. Το συνηθισμένο μολύβι, το οποίο ένας καταναλωτής μπορεί να αποκτήσει με ελάχιστο κόστος, περικλείει γνώσεις, τεχνικές και παραγωγικές δυνατότητες που κανένας μεμονωμένος άνθρωπος δεν θα μπορούσε να αναδημιουργήσει μόνος του.

Η απλότητα του τελικού προϊόντος δεν πρέπει, λοιπόν, να συγχέεται με απλότητα της παραγωγικής διαδικασίας. Το γεγονός ότι ένα αγαθό είναι φθηνό δεν σημαίνει ότι είναι εύκολο να παραχθεί απομονωμένα. Σημαίνει συχνά ότι ένας εξαιρετικά αναπτυγμένος καταμερισμός της εργασίας έχει κατανείμει το κόστος, τη γνώση και την εξειδίκευση σε τόσο μεγάλη κλίμακα, ώστε το τελικό αποτέλεσμα να γίνεται προσιτό σε όλους. Η αφθονία αποκρύπτει την πολυπλοκότητα που την καθιστά δυνατή.

Παράλληλα, ο Read στρέφει την κριτική του εναντίον μιας από τις ισχυρότερες πολιτικές προκαταλήψεις: της πεποίθησης ότι, αν ένα αποτέλεσμα δεν έχει σχεδιαστεί κεντρικά, πρέπει να είναι προϊόν τύχης ή χάους. Το μολύβι αποδεικνύει ότι μπορεί να υπάρχει τάξη χωρίς κεντρική διαταγή, συνεργασία χωρίς κοινό διοικητή και συνοχή χωρίς καθολικό σχέδιο. Η απουσία ενός μοναδικού οργανωτή δεν συνεπάγεται απουσία οργάνωσης. Σημαίνει ότι η οργάνωση προκύπτει μέσα από θεσμούς, κανόνες και αλληλεπιδράσεις που επιτρέπουν στα επιμέρους πρόσωπα να αξιοποιούν τις ιδιαίτερες γνώσεις τους.

Το επιχείρημα αυτό δεν προϋποθέτει ότι οι αγορές λειτουργούν μέσα σε θεσμικό κενό. Η ειρηνική συνεργασία απαιτεί σταθερά δικαιώματα ιδιοκτησίας, τήρηση των συμβάσεων, νομική ισότητα και προστασία από τη βία, την κλοπή και την απάτη. Η αυθόρμητη τάξη δεν είναι ανομία. Αντιθέτως, προϋποθέτει ένα πλαίσιο γενικών και προβλέψιμων κανόνων, εντός του οποίου οι άνθρωποι μπορούν να σχεδιάζουν, να επενδύουν και να συναλλάσσονται. Η κρίσιμη διάκριση βρίσκεται ανάμεσα στους κανόνες που προστατεύουν τη διαδικασία της ελεύθερης συνεργασίας και στις εντολές που επιδιώκουν να καθορίσουν εκ των προτέρων τα συγκεκριμένα αποτελέσματά της.

Γι’ αυτό η κριτική του Read προς τον κεντρικό σχεδιασμό δεν αποτελεί άρνηση της ανθρώπινης λογικής. Είναι, αντιθέτως, αναγνώριση των ορίων κάθε μεμονωμένου ανθρώπινου νου. Η λογική μάς επιτρέπει να αντιληφθούμε ότι κανείς δεν διαθέτει το σύνολο της σχετικής γνώσης. Η διανοητική ταπεινότητα δεν απαιτεί να εγκαταλείψουμε την προσπάθεια βελτίωσης των θεσμών μας· απαιτεί να αποφεύγουμε την αυταπάτη ότι μπορούμε να διευθύνουμε από ένα κέντρο διαδικασίες των οποίων η πολυπλοκότητα υπερβαίνει τη γνώση οποιουδήποτε προσώπου ή οργανισμού.

Η ταπεινότητα αυτή αποτελεί ίσως το βαθύτερο φιλοσοφικό μήνυμα του έργου. Το μολύβι δεν καλεί τον αναγνώστη μόνο να θαυμάσει την παραγωγική ικανότητα της αγοράς. Τον καλεί να αναγνωρίσει πόσο λίγα γνωρίζει ο καθένας μας για τα πράγματα που χρησιμοποιεί καθημερινά. Ο σύγχρονος άνθρωπος περιβάλλεται από αγαθά των οποίων δεν κατανοεί πλήρως ούτε την προέλευση ούτε τον τρόπο παραγωγής. Η άγνοια αυτή δεν τον εμποδίζει να τα χρησιμοποιεί, επειδή μπορεί να βασίζεται στη γνώση των άλλων μέσω θεσμών κοινωνικής συνεργασίας.

Η ελευθερία, από αυτή την άποψη, δεν δικαιολογείται επειδή οι άνθρωποι είναι παντογνώστες ή αλάνθαστοι. Δικαιολογείται ακριβώς επειδή δεν είναι. Επειδή κανείς δεν γνωρίζει αρκετά ώστε να σχεδιάζει τη ζωή και την παραγωγική δραστηριότητα όλων των άλλων, είναι αναγκαίο η γνώση να μπορεί να ανακαλύπτεται, να δοκιμάζεται και να αξιοποιείται αποκεντρωμένα. Η ελεύθερη κοινωνία δεν προϋποθέτει τέλειους ανθρώπους· δημιουργεί έναν τρόπο συνεργασίας μεταξύ ατελών ανθρώπων που διαθέτουν περιορισμένη και διαφορετική γνώση.

Το δοκίμιο δεν πρέπει, ωστόσο, να διαβαστεί ως ισχυρισμός ότι κάθε υφιστάμενο αποτέλεσμα της αγοράς είναι αυτομάτως δίκαιο ή ότι κάθε θεσμικό πρόβλημα επιλύεται χωρίς δυσκολία. Ούτε υποστηρίζει ότι οι επιχειρήσεις δεν σχεδιάζουν, ότι οι άνθρωποι δεν κάνουν λάθη ή ότι δεν υφίστανται προνόμια, εξωτερικές επιβαρύνσεις και παραβιάσεις δικαιωμάτων. Η δύναμή του βρίσκεται σε ένα πιο θεμελιώδες επίπεδο: αποδεικνύει ότι ο κοινωνικός συντονισμός δεν εξαρτάται αναγκαστικά από μια κεντρική διάνοια και ότι η απουσία κεντρικής διεύθυνσης δεν αποτελεί απόδειξη κοινωνικής αταξίας.

Η διαχρονική σημασία του Εγώ, το Μολύβι γίνεται ακόμη μεγαλύτερη στην εποχή μας. Οι σύγχρονες εφοδιαστικές αλυσίδες εκτείνονται σε ολόκληρη την υφήλιο. Ένα κινητό τηλέφωνο, ένας ηλεκτρονικός υπολογιστής, ένα φάρμακο ή ένα αυτοκίνητο ενσωματώνει ασύγκριτα περισσότερα υλικά, γνώσεις και παραγωγικά στάδια από ένα μολύβι. Εκατομμύρια άνθρωποι συμμετέχουν άμεσα ή έμμεσα στην παραγωγή τους, χωρίς κανείς να ελέγχει ή να κατανοεί την ολότητα της διαδικασίας. Όσο περισσότερο εξελίσσεται ο πολιτισμός, τόσο βαθύτερη γίνεται η εξάρτησή μας από τη γνώση ανθρώπων τους οποίους δεν θα συναντήσουμε ποτέ.

Ταυτόχρονα, η επιτυχία αυτού του συστήματος γεννά τον πειρασμό να θεωρήσουμε τα αποτελέσματά του αυτονόητα. Επειδή τα προϊόντα εμφανίζονται καθημερινά στα καταστήματα, λησμονούμε το δίκτυο κινήτρων, τιμών, επενδύσεων, θεσμών και ελευθεριών που καθιστά δυνατή την παρουσία τους. Η αφθονία φαίνεται φυσική, ενώ ο μηχανισμός που την παράγει παραμένει αόρατος. Το δοκίμιο του Read αποκαθιστά αυτή τη χαμένη ορατότητα. Μας ζητεί να κοιτάξουμε ένα κοινό αντικείμενο σαν να το βλέπουμε για πρώτη φορά και να αναγνωρίσουμε μέσα του το θαύμα της ανθρώπινης συνεργασίας.

Η λέξη «θαύμα» κατέχει ιδιαίτερη θέση στο κείμενο. Δεν υποδηλώνει παραβίαση των φυσικών νόμων ούτε κάποιο ανεξήγητο υπερφυσικό γεγονός. Περιγράφει την κατάπληξη που πρέπει να αισθανόμαστε όταν αντιλαμβανόμαστε ότι ένα τόσο σύνθετο αποτέλεσμα προκύπτει χωρίς κανένας άνθρωπος να κατέχει ή να διευθύνει το σύνολο της απαιτούμενης γνώσης. Το θαύμα δεν είναι το μολύβι ως υλικό αντικείμενο. Είναι η διαδικασία της ελεύθερης συνεργασίας που το έφερε στην ύπαρξη.

Γι’ αυτό και η καταληκτική έκκληση του έργου δεν είναι μια απαίτηση για αδράνεια, αλλά μια έκκληση για θεσμική αυτοσυγκράτηση: «Αφήστε τις δημιουργικές ενέργειες ανεμπόδιστες». Ο Read δεν ζητεί να πάψουν οι άνθρωποι να σχεδιάζουν, να οργανώνουν ή να δημιουργούν. Ζητεί να μην καταστέλλεται η αποκεντρωμένη δημιουργικότητά τους από εκείνους που θεωρούν ότι μπορούν να αντικαταστήσουν τη γνώση, την κρίση και τις επιλογές τους με ένα ενιαίο σχέδιο. Η ελευθερία δεν εγγυάται ότι κάθε προσπάθεια θα επιτύχει· επιτρέπει, όμως, σε περισσότερες προσπάθειες να πραγματοποιηθούν, σε περισσότερες γνώσεις να αξιοποιηθούν και σε περισσότερα λάθη να διορθωθούν.

Το Εγώ, το Μολύβι είναι τελικά κάτι περισσότερο από ένα μάθημα οικονομικών. Είναι ένα μάθημα πολιτικής φιλοσοφίας, κοινωνικής θεωρίας και διανοητικής ταπεινότητας. Μας υπενθυμίζει ότι ο πολιτισμός δεν αποτελεί αποκλειστικό δημιούργημα βασιλέων, κυβερνήσεων, ειδικών ή μεγάλων σχεδιαστών. Είναι το αποτέλεσμα αμέτρητων ανθρώπινων συνεισφορών, πολλές από τις οποίες είναι ανώνυμες, περιορισμένες και φαινομενικά ασήμαντες. Η ανθρώπινη πρόοδος δεν απαιτεί να γνωρίζει ο καθένας τα πάντα. Απαιτεί θεσμούς που επιτρέπουν στον καθένα να χρησιμοποιεί όσα γνωρίζει και να συνεργάζεται με ανθρώπους που γνωρίζουν διαφορετικά πράγματα.

Ένα απλό μολύβι γίνεται έτσι σύμβολο ολόκληρης της ελεύθερης κοινωνίας. Κανείς δεν το δημιούργησε μόνος του, αλλά αναρίθμητοι άνθρωποι συνέβαλαν στη δημιουργία του. Κανείς δεν σχεδίασε ολόκληρο το δίκτυο, αλλά οι επιμέρους πράξεις συντονίστηκαν σε ένα συνεκτικό αποτέλεσμα. Κανείς δεν διέταξε την καθολική συνεργασία, αλλά αυτή πραγματοποιήθηκε επειδή οι άνθρωποι μπορούσαν να ανταλλάσσουν, να εξειδικεύονται και να επιδιώκουν ειρηνικά τους δικούς τους σκοπούς.

Αυτή είναι η μεγάλη αλήθεια που κρύβεται μέσα στη μικρή αφήγηση του Read: η κοινωνική τάξη μπορεί να είναι προϊόν ανθρώπινης δράσης χωρίς να αποτελεί προϊόν ενός ενιαίου ανθρώπινου σχεδίου. Και η ελευθερία δεν είναι απλώς ένα πολιτικό ιδεώδες· είναι ο θεσμικός όρος που επιτρέπει στη διάσπαρτη γνώση, στην ατομική δημιουργικότητα και στην εθελούσια συνεργασία να μετατρέπουν τα πιο ταπεινά υλικά σε έργα πολιτισμού.

Πραξεολόγος

Εισαγωγή του Lawrence W. Reed

Εύγλωττο. Εξαιρετικό. Διαχρονικό. Ανατρεπτικό ως προς τα καθιερωμένα παραδείγματα. Κλασικό. Έξι δεκαετίες μετά την πρώτη του εμφάνιση, το δοκίμιο του Leonard Read «Εγώ, το Μολύβι» εξακολουθεί να προκαλεί τέτοιους επαινετικούς χαρακτηρισμούς. Και δικαίως, διότι αυτό το μικρό δοκίμιο ανοίγει τα μάτια και τον νου ανθρώπων κάθε ηλικίας. Πολλοί από όσους το διαβάζουν για πρώτη φορά δεν ξαναβλέπουν ποτέ τον κόσμο με τον ίδιο ακριβώς τρόπο.

Οι ιδέες είναι ισχυρότερες όταν ενσαρκώνονται σε μια συναρπαστική ιστορία. Η βασική θέση του Leonard —ότι οι οικονομίες δύσκολα μπορούν να «σχεδιαστούν», όταν ούτε ένας άνθρωπος δεν κατέχει όλες τις γνώσεις και τις δεξιότητες που απαιτούνται για την κατασκευή ενός απλού μολυβιού— ξετυλίγεται μέσα από τα γοητευτικά λόγια του ίδιου του μολυβιού. Ο Leonard θα μπορούσε να είχε γράψει «Εγώ, το Αυτοκίνητο» ή «Εγώ, το Αεροπλάνο», αλλά η επιλογή αυτών των πιο σύνθετων αντικειμένων θα αποδυνάμωνε το μήνυμα. Κανένας άνθρωπος —το επαναλαμβάνω, κανένας, όσο ευφυής και αν είναι ή όσοι ακαδημαϊκοί τίτλοι κι αν συνοδεύουν το όνομά του— δεν θα μπορούσε να κατασκευάσει από το μηδέν ένα μικρό, καθημερινό μολύβι, πόσο μάλλον ένα αυτοκίνητο ή ένα αεροπλάνο.

Πρόκειται για ένα μήνυμα που ταπεινώνει τους ισχυρούς και τους μεγαλοσχήμονες. Τρυπά τα διογκωμένα εγώ όσων νομίζουν ότι ξέρουν πώς πρέπει να διευθύνουν τις υποθέσεις όλων των άλλων. Εξηγεί με απλή γλώσσα γιατί ο κεντρικός σχεδιασμός αποτελεί άσκηση αλαζονείας και ματαιοπονίας — ή αυτό που ο νομπελίστας και Αυστριακός οικονομολόγος F. A. Hayek αποκάλεσε εύστοχα «την προσποίηση της γνώσης».

Πράγματι, σημαντική επιρροή στη σκέψη του Read ως προς το ζήτημα αυτό άσκησε το περίφημο άρθρο του Hayek, του 1945, «Η χρήση της γνώσης στην κοινωνία». Καταρρίπτοντας τους έωλους ισχυρισμούς των σοσιαλιστών της εποχής του, ο Hayek έγραψε:

«Η διαφωνία δεν αφορά το αν πρέπει ή όχι να υπάρξει σχεδιασμός. Αφορά το αν ο σχεδιασμός πρέπει να γίνεται κεντρικά, από μία αρχή για ολόκληρο το οικονομικό σύστημα, ή αν πρέπει να κατανέμεται μεταξύ πολλών ατόμων».

Λέγεται ότι ο Maximilien Robespierre έδωσε την ευλογία του στη φρικτή Γαλλική Επανάσταση με την εξής ανατριχιαστική διακήρυξη: «On ne saurait pas faire une omelette sans casser des œufs». Μετάφραση: «Δεν μπορεί κανείς να φτιάξει ομελέτα χωρίς να σπάσει αυγά». Ως ακραίος κρατιστής, ο οποίος εργαζόταν ακούραστα για να σχεδιάζει τις ζωές των άλλων, επρόκειτο να γίνει ο αρχιτέκτονας της πιο αιματηρής φάσης της Επανάστασης — της Περιόδου της Τρομοκρατίας, το 1793–1794.

Ο Robespierre και η λαιμητόμος του έσπασαν χιλιάδες «αυγά» σε μια μάταιη προσπάθεια να επιβάλουν μια ουτοπική κοινωνία, με τους κρατικούς σχεδιαστές στην κορυφή και όλους τους άλλους στη βάση. Η γαλλική εκείνη εμπειρία δεν αποτελεί παρά ένα μόνο παράδειγμα ενός ανησυχητικά οικείου ιστορικού μοτίβου. Αποκαλέστε τους όπως θέλετε —σοσιαλιστές, παρεμβατιστές, κολεκτιβιστές, κρατιστές— η ιστορία είναι κατάσπαρτη από τα αλαζονικά τους σχέδια για την αναδιάταξη της κοινωνίας σύμφωνα με το δικό τους όραμα περί κοινού καλού: σχέδια που πάντοτε αποτυγχάνουν, ενώ στην πορεία σκοτώνουν ή εξαθλιώνουν άλλους ανθρώπους. Αν ο σοσιαλισμός αποκτήσει ποτέ έναν οριστικό επιτάφιο, αυτός θα είναι ο εξής: «Εδώ κείται ένα κατασκεύασμα σχεδιασμένο από παντογνώστες, οι οποίοι έσπαγαν αυγά ασυλλόγιστα, αλλά ποτέ —μα ποτέ— δεν έφτιαξαν ομελέτα».

Κανένας από τους Robespierre αυτού του κόσμου δεν ήξερε πώς να κατασκευάσει ένα μολύβι, κι όμως ήθελαν να ανακατασκευάσουν ολόκληρες κοινωνίες. Πόσο εξωφρενικά παράλογο και οδυνηρά τραγικό! Θα παραβλέπαμε, όμως, μια ευρύτερη συνέπεια του μηνύματος του Leonard Read, αν υποθέταμε ότι απευθύνεται μόνο στους τυράννους των οποίων τα ονόματα γνωρίζουμε όλοι. Το δίδαγμα του «Εγώ, το Μολύβι» δεν είναι ότι η πλάνη αρχίζει όταν οι σχεδιαστές καταστρώνουν μεγαλόπνοα σχέδια. Αρχίζει από τη στιγμή που κάποιος παραμερίζει την ταπεινοφροσύνη, υποθέτει ότι γνωρίζει το μη γνώσιμο και χρησιμοποιεί την καταναγκαστική ισχύ του κράτους εναντίον ειρηνικών ανθρώπων. Αυτό δεν είναι μόνο μια εθνική ασθένεια. Μπορεί να είναι και απολύτως τοπική.

Ανάμεσά μας υπάρχουν άνθρωποι που πιστεύουν ότι, αν είχαν απλώς με το μέρος τους την κρατική εξουσία, θα μπορούσαν να επιλέγουν τους αυριανούς νικητές και ηττημένους στην αγορά, να καθορίζουν τις τιμές ή τα ενοίκια στο επίπεδο στο οποίο «θα έπρεπε» να βρίσκονται, να αποφασίζουν ποιες μορφές ενέργειας θα κινούν τα σπίτια και τα αυτοκίνητά μας και να επιλέγουν ποιοι κλάδοι θα επιβιώσουν και ποιοι θα πεθάνουν. Θα έπρεπε να σταματήσουν για λίγο και να διδαχθούν λίγη ταπεινοφροσύνη από ένα ταπεινό όργανο γραφής.

Ενώ το «Εγώ, το Μολύβι» καταρρίπτει τις αβάσιμες προσδοκίες από τον κεντρικό σχεδιασμό, ταυτόχρονα προσφέρει μια εξαιρετικά εμψυχωτική θεώρηση του ατόμου. Καθοδηγούμενοι από το «Αόρατο Χέρι» του Adam Smith —το σύστημα των τιμών, της ιδιοκτησίας, των κερδών και των κινήτρων— οι ελεύθεροι άνθρωποι επιτελούν οικονομικά θαύματα τα οποία οι θεωρητικοί του σοσιαλισμού μπορούν μόνο να ονειρεύονται. Όπως τα συμφέροντα αναρίθμητων ανθρώπων από ολόκληρο τον κόσμο συγκλίνουν για να παραγάγουν μολύβια χωρίς κανέναν μοναδικό «κεντρικό εγκέφαλο», έτσι συνενώνονται και στις ελεύθερες αγορές, ώστε να τρέφουν, να ντύνουν, να στεγάζουν, να εκπαιδεύουν και να ψυχαγωγούν εκατοντάδες εκατομμύρια ανθρώπους σε ολοένα υψηλότερα επίπεδα ευημερίας.

Με μεγάλη υπερηφάνεια, το Foundation for Economic Education εκδίδει αυτή τη νέα έκδοση του «Εγώ, το Μολύβι». Κάποτε θα υπάρξει μια εκατονταετηρίδα της έκδοσής του, ίσως ακόμη και μια χιλιετηρίδα. Το δοκίμιο αυτό ανήκει πραγματικά σε όλες τις εποχές.

—Lawrence W. Reed, Πρόεδρος

Foundation for Economic Education

---

Εγώ, το Μολύβι

του Leonard E. Read

Είμαι ένα μολύβι γραφίτη — το συνηθισμένο ξύλινο μολύβι που γνωρίζουν όλα τα αγόρια, όλα τα κορίτσια και όλοι οι ενήλικοι που ξέρουν να διαβάζουν και να γράφουν.

Η γραφή είναι τόσο το επάγγελμα όσο και το μεράκι μου· αυτό είναι το μόνο που κάνω.

Ίσως αναρωτιέστε γιατί θα έπρεπε να γράψω τη γενεαλογία μου. Κατ’ αρχάς, η ιστορία μου είναι ενδιαφέρουσα. Έπειτα, αποτελώ ένα μυστήριο — ακόμη μεγαλύτερο από ένα δέντρο, ένα ηλιοβασίλεμα ή ακόμη κι από μια αστραπή. Δυστυχώς, όμως, όσοι με χρησιμοποιούν θεωρούν την ύπαρξή μου αυτονόητη, σαν να ήμουν ένα απλό περιστατικό χωρίς καταγωγή και παρελθόν. Αυτή η υπεροπτική στάση με υποβιβάζει στο επίπεδο του τετριμμένου. Πρόκειται για μια μορφή ολέθριας πλάνης, στην οποία η ανθρωπότητα δεν μπορεί να επιμένει για πολύ χωρίς να διατρέξει κίνδυνο. Διότι, όπως παρατήρησε ο σοφός G. K. Chesterton:

«Χανόμαστε από έλλειψη θαυμασμού, όχι από έλλειψη θαυμάτων».

Εγώ, το Μολύβι, όσο απλό κι αν φαίνομαι, αξίζω τον θαυμασμό και το δέος σας — έναν ισχυρισμό που θα προσπαθήσω να αποδείξω. Στην πραγματικότητα, αν μπορείτε να με κατανοήσετε —όχι, αυτό θα ήταν υπερβολική απαίτηση από οποιονδήποτε—, αν μπορείτε να συνειδητοποιήσετε τη θαυμαστή πραγματικότητα που συμβολίζω, τότε μπορείτε να βοηθήσετε να σωθεί η ελευθερία την οποία η ανθρωπότητα, τόσο δυστυχώς, χάνει. Έχω να διδάξω ένα βαθύ μάθημα. Και μπορώ να το διδάξω καλύτερα από ένα αυτοκίνητο, ένα αεροπλάνο ή ένα μηχανικό πλυντήριο πιάτων, επειδή —ακριβώς— φαίνομαι τόσο απλό.

Απλό; Κι όμως, ούτε ένας άνθρωπος πάνω σε ολόκληρη τη Γη δεν γνωρίζει πώς να με κατασκευάσει. Αυτό ακούγεται απίστευτο, έτσι δεν είναι; Ιδίως αν αναλογιστεί κανείς ότι στις Ηνωμένες Πολιτείες παράγονται κάθε χρόνο περίπου ενάμισι δισεκατομμύριο όμοιά μου.

Πάρτε με στα χέρια σας και εξετάστε με. Τι βλέπετε; Όχι πολλά: λίγο ξύλο, βερνίκι, την τυπωμένη επιγραφή, τη μύτη από γραφίτη, λίγο μέταλλο και μια γόμα.

Αναρίθμητοι πρόγονοι

Όπως δεν μπορείτε να ανατρέξετε πολύ μακριά στο οικογενειακό σας δέντρο, έτσι κι εγώ αδυνατώ να κατονομάσω και να εξηγήσω όλους τους προγόνους μου. Θα ήθελα, όμως, να αναφέρω αρκετούς από αυτούς, ώστε να σας εντυπωσιάσει ο πλούτος και η πολυπλοκότητα της καταγωγής μου.

Το οικογενειακό μου δέντρο αρχίζει με κάτι που είναι πράγματι δέντρο: έναν κέδρο με ίσιες ίνες, ο οποίος φύεται στη Βόρεια Καλιφόρνια και στο Όρεγκον. Αναλογιστείτε τώρα όλα τα πριόνια, τα φορτηγά, τα σχοινιά και τον αναρίθμητο άλλο εξοπλισμό που χρησιμοποιούνται για την υλοτόμηση και τη μεταφορά των κορμών του κέδρου έως τη σιδηροδρομική γραμμή. Σκεφτείτε όλους τους ανθρώπους και τις αμέτρητες δεξιότητες που απαιτήθηκαν για την κατασκευή αυτών των μέσων: την εξόρυξη του μεταλλεύματος, την παραγωγή του χάλυβα και τη μεταποίησή του σε πριόνια, τσεκούρια και κινητήρες· την καλλιέργεια της κάνναβης και τη διέλευσή της από όλα τα στάδια κατεργασίας, μέχρι να γίνει βαρύ και ανθεκτικό σχοινί· τους καταυλισμούς των υλοτόμων, με τα κρεβάτια και τις τραπεζαρίες τους· τη μαγειρική και την παραγωγή όλων των τροφίμων. Μα, αναρίθμητες χιλιάδες άνθρωποι έχουν συμβάλει σε κάθε φλιτζάνι καφέ που πίνουν οι υλοτόμοι!

Οι κορμοί μεταφέρονται σε ένα εργοστάσιο στο San Leandro της Καλιφόρνιας. Μπορείτε να φανταστείτε όλους εκείνους που κατασκευάζουν επίπεδα σιδηροδρομικά βαγόνια, σιδηροτροχιές και ατμομηχανές, καθώς και εκείνους που κατασκευάζουν και εγκαθιστούν τα απαραίτητα συστήματα επικοινωνιών; Όλες αυτές οι στρατιές ανθρώπων συγκαταλέγονται στους προγόνους μου.

Σκεφτείτε τώρα τις εργασίες που εκτελούνται στο εργοστάσιο του San Leandro. Οι κορμοί του κέδρου κόβονται σε μικρές σανίδες, μήκους όσο ένα μολύβι και πάχους μικρότερου από το ένα τέταρτο της ίντσας. Οι σανίδες ξηραίνονται σε κλίβανο και κατόπιν χρωματίζονται, για τον ίδιο λόγο που οι γυναίκες βάζουν ρουζ στα πρόσωπά τους. Οι άνθρωποι προτιμούν να δείχνω όμορφο και όχι ωχρόλευκο. Οι σανίδες κερώνονται και ξηραίνονται ξανά στον κλίβανο.

Πόσες δεξιότητες χρειάστηκαν για την παρασκευή της χρωστικής και την κατασκευή των κλιβάνων· για την παροχή θερμότητας, φωτισμού και ενέργειας· για την κατασκευή των ιμάντων, των κινητήρων και όλων των άλλων πραγμάτων που χρειάζεται ένα εργοστάσιο! Ακόμη και οι καθαριστές του εργοστασίου συγκαταλέγονται στους προγόνους μου; Βεβαίως. Στους προγόνους μου περιλαμβάνονται ακόμη και οι εργάτες που έχυσαν το σκυρόδεμα για το φράγμα ενός υδροηλεκτρικού σταθμού της Pacific Gas & Electric Company, ο οποίος παρέχει ενέργεια στο εργοστάσιο!

Μην παραβλέψετε τους άμεσους και τους μακρινούς προγόνους μου που συμμετέχουν στη μεταφορά εξήντα σιδηροδρομικών βαγονιών γεμάτων με αυτές τις σανίδες από τη μία άκρη της χώρας στην άλλη.

Όταν φθάσουν στο εργοστάσιο μολυβιών —ένα εργοστάσιο με μηχανήματα και κτίρια αξίας 4.000.000 USD, δηλαδή κεφάλαιο που συσσώρευσαν οι φειδωλοί και αποταμιευτικοί πρόγονοί μου—, σε κάθε σανίδα χαράσσονται οκτώ αυλακώσεις από ένα πολύπλοκο μηχάνημα. Στη συνέχεια, ένα άλλο μηχάνημα τοποθετεί μύτες γραφίτη στις αυλακώσεις κάθε δεύτερης σανίδας, απλώνει κόλλα και τοποθετεί από πάνω μια άλλη σανίδα — σχηματίζοντας, θα μπορούσαμε να πούμε, ένα «σάντουιτς» με γραφίτη. Οι επτά αδελφοί μου κι εγώ λαξευόμαστε μηχανικά από αυτό το συγκολλημένο ξύλινο «σάντουιτς».

Η ίδια μου η «μύτη» —η οποία δεν περιέχει καθόλου μόλυβδο— είναι σύνθετη. Ο γραφίτης εξορύσσεται στην Κεϋλάνη, τη σημερινή Σρι Λάνκα. Σκεφτείτε αυτούς τους μεταλλωρύχους και όσους κατασκευάζουν τα πολυάριθμα εργαλεία τους· τους κατασκευαστές των χάρτινων σάκων μέσα στους οποίους μεταφέρεται ο γραφίτης· εκείνους που φτιάχνουν τον σπάγκο με τον οποίο δένονται οι σάκοι· εκείνους που τους φορτώνουν στα πλοία· και εκείνους που κατασκευάζουν τα ίδια τα πλοία. Ακόμη και οι φαροφύλακες κατά μήκος της διαδρομής συνέβαλαν στη γέννησή μου — όπως και οι πλοηγοί των λιμανιών.

Ο γραφίτης αναμειγνύεται με άργιλο από τον Μισισιπή, για τον εξευγενισμό του οποίου χρησιμοποιείται υδροξείδιο του αμμωνίου. Στη συνέχεια προστίθενται διαβρεκτικοί παράγοντες, όπως σουλφονωμένο ζωικό λίπος — δηλαδή ζωικά λίπη που έχουν αντιδράσει χημικά με θειικό οξύ. Αφού περάσει από πολυάριθμα μηχανήματα, το μείγμα εμφανίζεται τελικά σε μορφή ατέρμονων εξωθημένων ράβδων —σαν να έβγαινε από μηχανή παρασκευής λουκάνικων—, οι οποίες κόβονται στο κατάλληλο μήκος, ξηραίνονται και ψήνονται για αρκετές ώρες στους 1.850 βαθμούς Φαρενάιτ, περίπου 1.010 βαθμούς Κελσίου. Για να αυξηθούν η αντοχή και η λειότητά τους, οι μύτες υποβάλλονται κατόπιν σε επεξεργασία με ένα θερμό μείγμα που περιλαμβάνει κερί καντελίλλας από το Μεξικό, παραφίνη και υδρογονωμένα φυσικά λίπη.

Ο κέδρος μου δέχεται έξι στρώσεις βερνικιού. Γνωρίζετε όλα τα συστατικά του βερνικιού; Ποιος θα φανταζόταν ότι οι καλλιεργητές του ρετσινόδεντρου και οι παραγωγοί του καστορέλαιου αποτελούν μέρος της ιστορίας του; Κι όμως, αποτελούν. Ακόμη και οι διαδικασίες μέσω των οποίων το βερνίκι αποκτά το όμορφο κίτρινο χρώμα του απαιτούν τις δεξιότητες περισσότερων ανθρώπων απ’ όσους θα μπορούσε κανείς να απαριθμήσει!

Παρατηρήστε την επιγραφή μου. Πρόκειται για ένα υμένιο που σχηματίζεται με την εφαρμογή θερμότητας σε αιθάλη αναμεμειγμένη με ρητίνες. Πώς παράγονται οι ρητίνες και τι ακριβώς είναι, παρακαλώ, η αιθάλη;

Το μικρό μεταλλικό μου τμήμα —ο δακτύλιος που συγκρατεί τη γόμα— είναι κατασκευασμένο από ορείχαλκο. Σκεφτείτε όλους εκείνους που εξορύσσουν ψευδάργυρο και χαλκό, καθώς και όσους διαθέτουν τις δεξιότητες για να μετατρέψουν αυτά τα προϊόντα της φύσης σε λαμπερά φύλλα ορείχαλκου. Οι μαύροι δακτύλιοι επάνω στο μεταλλικό μου περίβλημα είναι από μαύρο νικέλιο. Τι είναι το μαύρο νικέλιο και πώς εφαρμόζεται; Η πλήρης εξήγηση του γιατί το κέντρο του μεταλλικού μου περιβλήματος δεν καλύπτεται από μαύρο νικέλιο θα απαιτούσε πολλές σελίδες.

Και ύστερα υπάρχει η κορωνίδα μου, η οποία στον κλάδο αποκαλείται άκομψα «βύσμα»: το τμήμα που χρησιμοποιεί ο άνθρωπος για να σβήνει τα λάθη τα οποία κάνει με εμένα. Τη διαγραφή επιτελεί ένα συστατικό που ονομάζεται «φακτίς». Πρόκειται για ένα υλικό παρόμοιο με καουτσούκ, το οποίο παράγεται από την αντίδραση κραμβέλαιου από τις Ολλανδικές Ανατολικές Ινδίες —τη σημερινή Ινδονησία— με χλωριούχο θείο. Το καουτσούκ, αντίθετα προς την κοινή αντίληψη, χρησιμοποιείται μόνο ως συνδετικό υλικό. Υπάρχουν επίσης πολυάριθμοι παράγοντες βουλκανισμού και επιταχυντές. Η ελαφρόπετρα προέρχεται από την Ιταλία, ενώ η χρωστική που δίνει στο «βύσμα» το χρώμα του είναι θειούχο κάδμιο.

Κανείς δεν γνωρίζει

Επιθυμεί κανείς να αμφισβητήσει τον προηγούμενο ισχυρισμό μου, ότι δηλαδή ούτε ένας άνθρωπος επάνω στη Γη δεν γνωρίζει πώς να με κατασκευάσει;

Στην πραγματικότητα, εκατομμύρια άνθρωποι έχουν συμβάλει στη δημιουργία μου, χωρίς κανένας τους να γνωρίζει περισσότερους από ελάχιστους από τους υπολοίπους. Ίσως τώρα πείτε ότι υπερβάλλω, όταν συνδέω με τη δημιουργία μου τον εργάτη που συλλέγει καρπούς καφέ στη μακρινή Βραζιλία ή τους παραγωγούς τροφίμων σε άλλα μέρη· ότι αυτή είναι μια ακραία θέση. Επιμένω, όμως, στον ισχυρισμό μου.

Ανάμεσα σε όλα αυτά τα εκατομμύρια ανθρώπων —συμπεριλαμβανομένου του προέδρου της εταιρείας μολυβιών— δεν υπάρχει ούτε ένας που να συνεισφέρει κάτι περισσότερο από ένα απειροελάχιστο τμήμα τεχνογνωσίας. Από την άποψη της τεχνογνωσίας, η μόνη διαφορά μεταξύ του μεταλλωρύχου γραφίτη στην Κεϋλάνη και του υλοτόμου στο Όρεγκον βρίσκεται στο είδος της γνώσης που κατέχει ο καθένας. Ούτε ο μεταλλωρύχος ούτε ο υλοτόμος μπορούν να παραλειφθούν, όπως ακριβώς δεν μπορούν να παραλειφθούν ο χημικός του εργοστασίου ή ο εργάτης στην πετρελαιοπηγή — αφού η παραφίνη είναι υποπροϊόν του πετρελαίου.

Ιδού ένα εκπληκτικό γεγονός: ούτε ο εργάτης στην πετρελαιοπηγή ούτε ο χημικός ούτε εκείνος που εξορύσσει τον γραφίτη ή τον άργιλο ούτε οποιοσδήποτε επανδρώνει ή κατασκευάζει τα πλοία, τα τρένα ή τα φορτηγά ούτε ο χειριστής του μηχανήματος που δημιουργεί τις ραβδώσεις στο μεταλλικό μου περίβλημα ούτε ο πρόεδρος της εταιρείας εκτελεί το ιδιαίτερο έργο του επειδή επιθυμεί εμένα. Καθένας τους με επιθυμεί, ίσως, λιγότερο απ’ όσο με επιθυμεί ένα παιδί της πρώτης τάξης του δημοτικού. Πράγματι, ανάμεσα σε αυτό το τεράστιο πλήθος υπάρχουν άνθρωποι που δεν έχουν δει ποτέ μολύβι ούτε θα γνώριζαν πώς να το χρησιμοποιήσουν.

Το κίνητρό τους είναι κάτι διαφορετικό από εμένα. Ίσως είναι περίπου το εξής: καθένας από αυτά τα εκατομμύρια ανθρώπων αντιλαμβάνεται ότι μπορεί, με αυτόν τον τρόπο, να ανταλλάξει το μικρό τμήμα της τεχνογνωσίας του με τα αγαθά και τις υπηρεσίες που χρειάζεται ή επιθυμεί. Εγώ μπορεί να συγκαταλέγομαι ή να μη συγκαταλέγομαι σε αυτά τα αγαθά.

Κανένας κεντρικός εγκέφαλος

Υπάρχει ένα ακόμη πιο εκπληκτικό γεγονός: η απουσία ενός κεντρικού εγκεφάλου, οποιουδήποτε ανθρώπου που να υπαγορεύει ή να κατευθύνει διά της βίας όλες αυτές τις αναρίθμητες ενέργειες οι οποίες με φέρνουν στην ύπαρξη. Δεν μπορεί να βρεθεί κανένα ίχνος ενός τέτοιου προσώπου. Αντί γι’ αυτό, βλέπουμε το Αόρατο Χέρι να ενεργεί. Αυτό είναι το μυστήριο στο οποίο αναφέρθηκα προηγουμένως.

Έχει ειπωθεί ότι «μόνον ο Θεός μπορεί να δημιουργήσει ένα δέντρο». Γιατί συμφωνούμε με αυτό; Μήπως επειδή αντιλαμβανόμαστε ότι εμείς οι ίδιοι δεν θα μπορούσαμε να δημιουργήσουμε ένα; Πράγματι, μπορούμε άραγε έστω και να περιγράψουμε ένα δέντρο; Δεν μπορούμε, παρά μόνο με επιφανειακούς όρους. Μπορούμε να πούμε, για παράδειγμα, ότι μια ορισμένη μοριακή διάταξη εκδηλώνεται ως δέντρο. Αλλά ποιος ανθρώπινος νους θα μπορούσε ακόμη και να καταγράψει —πόσο μάλλον να κατευθύνει— τις αδιάκοπες μεταβολές των μορίων που συντελούνται κατά τη διάρκεια της ζωής ενός δέντρου; Ένα τέτοιο επίτευγμα είναι εντελώς αδιανόητο!

Εγώ, το Μολύβι, είμαι ένας σύνθετος συνδυασμός θαυμάτων: ενός δέντρου, του ψευδαργύρου, του χαλκού, του γραφίτη και ούτω καθεξής. Σε αυτά, όμως, τα θαύματα που εκδηλώνονται στη φύση έχει προστεθεί ένα ακόμη πιο εκπληκτικό θαύμα: η διάταξη των δημιουργικών ανθρώπινων ενεργειών — εκατομμύρια απειροελάχιστα τμήματα τεχνογνωσίας, τα οποία διατάσσονται φυσικά και αυθόρμητα, ανταποκρινόμενα στις ανθρώπινες ανάγκες και επιθυμίες, χωρίς κανέναν ανθρώπινο κεντρικό σχεδιαστή!

Αφού μόνον ο Θεός μπορεί να δημιουργήσει ένα δέντρο, επιμένω ότι μόνον ο Θεός θα μπορούσε να δημιουργήσει κι εμένα. Ο άνθρωπος δεν μπορεί να κατευθύνει αυτά τα εκατομμύρια επιμέρους τμήματα τεχνογνωσίας, ώστε να με φέρει στην ύπαρξη, περισσότερο απ’ όσο μπορεί να συναρμολογήσει μόρια για να δημιουργήσει ένα δέντρο.

Αυτό ακριβώς εννοούσα όταν έγραψα: «Αν μπορείτε να συνειδητοποιήσετε τη θαυμαστή πραγματικότητα που συμβολίζω, τότε μπορείτε να βοηθήσετε να σωθεί η ελευθερία την οποία η ανθρωπότητα τόσο δυστυχώς χάνει». Διότι, αν κάποιος αντιληφθεί ότι αυτά τα επιμέρους τμήματα τεχνογνωσίας θα διαταχθούν φυσικά —ναι, αυτόματα— σε δημιουργικά και παραγωγικά πρότυπα, ανταποκρινόμενα στις ανθρώπινες ανάγκες και στη ζήτηση, δηλαδή χωρίς κανέναν κρατικό ή άλλον καταναγκαστικό κεντρικό σχεδιασμό, τότε θα διαθέτει ένα απολύτως αναγκαίο συστατικό της ελευθερίας: την πίστη στους ελεύθερους ανθρώπους. Χωρίς αυτή την πίστη, η ελευθερία είναι αδύνατη.

Από τη στιγμή που το κράτος αποκτήσει το μονοπώλιο μιας δημιουργικής δραστηριότητας, όπως είναι, για παράδειγμα, η διανομή της αλληλογραφίας, οι περισσότεροι άνθρωποι θα πιστέψουν ότι η αλληλογραφία δεν θα μπορούσε να διανεμηθεί αποτελεσματικά από ανθρώπους που ενεργούν ελεύθερα. Και ιδού ο λόγος: καθένας παραδέχεται ότι ο ίδιος δεν γνωρίζει πώς να εκτελέσει όλα όσα απαιτούνται για τη διανομή της αλληλογραφίας. Αναγνωρίζει επίσης ότι κανένα άλλο μεμονωμένο άτομο δεν θα μπορούσε να τα εκτελέσει.

Αυτές οι παραδοχές είναι ορθές. Κανένα άτομο δεν διαθέτει αρκετή τεχνογνωσία για να αναλάβει τη διανομή της αλληλογραφίας ενός ολόκληρου έθνους, όπως ακριβώς κανένα άτομο δεν διαθέτει αρκετή τεχνογνωσία για να κατασκευάσει ένα μολύβι. Όταν, όμως, απουσιάζει η πίστη στους ελεύθερους ανθρώπους —όταν δεν υπάρχει επίγνωση ότι εκατομμύρια επιμέρους τμήματα τεχνογνωσίας θα διαμορφώνονταν και θα συνεργάζονταν φυσικά και σχεδόν θαυμαστά για να ικανοποιήσουν αυτή την ανάγκη—, τότε το άτομο οδηγείται αναπόφευκτα στο εσφαλμένο συμπέρασμα ότι η αλληλογραφία μπορεί να διανεμηθεί μόνο μέσω κρατικού «κεντρικού σχεδιασμού».

Άφθονες μαρτυρίες

Αν εγώ, το Μολύβι, ήμουν το μοναδικό αντικείμενο που θα μπορούσε να προσφέρει μαρτυρία για όσα μπορούν να επιτύχουν οι άνδρες και οι γυναίκες όταν είναι ελεύθεροι να προσπαθήσουν, τότε όσοι έχουν μικρή πίστη στην ελευθερία θα διέθεταν ένα εύλογο επιχείρημα. Ωστόσο, οι μαρτυρίες αφθονούν· βρίσκονται παντού γύρω μας.

Η διανομή της αλληλογραφίας είναι εξαιρετικά απλή σε σύγκριση, για παράδειγμα, με την κατασκευή ενός αυτοκινήτου, μιας υπολογιστικής μηχανής, μιας θεριζοαλωνιστικής μηχανής, μιας εργαλειοφρέζας ή δεκάδων χιλιάδων άλλων πραγμάτων.

Διανομή; Μα, στον τομέα όπου οι άνθρωποι αφέθηκαν ελεύθεροι να προσπαθήσουν, μεταδίδουν την ανθρώπινη φωνή σε ολόκληρο τον κόσμο σε λιγότερο από ένα δευτερόλεπτο· μεταδίδουν ένα γεγονός οπτικά και εν κινήσει στο σπίτι οποιουδήποτε ανθρώπου, την ίδια στιγμή που αυτό συμβαίνει· μεταφέρουν 150 επιβάτες από το Seattle στη Baltimore σε λιγότερο από τέσσερις ώρες· μεταφέρουν φυσικό αέριο από το Texas στην κουζίνα ή στον λέβητα ενός σπιτιού στη Νέα Υόρκη, σε απίστευτα χαμηλές τιμές και χωρίς επιδότηση· μεταφέρουν τέσσερις λίβρες πετρελαίου από τον Περσικό Κόλπο έως την ανατολική ακτή των Ηνωμένων Πολιτειών —στην άλλη άκρη του μισού κόσμου— με μικρότερο αντίτιμο απ’ όσο χρεώνει το κράτος για να μεταφέρει μια επιστολή βάρους μίας ουγγιάς στην απέναντι πλευρά του δρόμου!

Το μάθημα που έχω να διδάξω είναι το εξής: αφήστε όλες τις δημιουργικές ενέργειες ανεμπόδιστες. Απλώς οργανώστε την κοινωνία έτσι ώστε να ενεργεί σε αρμονία με αυτό το μάθημα. Ας απομακρύνει ο νομικός μηχανισμός της κοινωνίας, όσο καλύτερα μπορεί, όλα τα εμπόδια. Επιτρέψτε σε αυτές τις δημιουργικές τεχνογνωσίες να ρέουν ελεύθερα. Έχετε πίστη ότι οι ελεύθεροι άνδρες και οι ελεύθερες γυναίκες θα ανταποκριθούν στο Αόρατο Χέρι.

Η πίστη αυτή θα επιβεβαιωθεί. Εγώ, το Μολύβι, όσο απλό κι αν φαίνομαι, προσφέρω το θαύμα της δημιουργίας μου ως μαρτυρία ότι αυτή είναι μια πρακτική πίστη — τόσο πρακτική όσο ο ήλιος, η βροχή, ένας κέδρος και η γόνιμη γη.

---

Επίμετρο

του Milton Friedman, Βραβείο Νόμπελ Οικονομικών Επιστημών, 1976

Η γοητευτική ιστορία του Leonard Read, «Εγώ, το Μολύβι», έχει γίνει κλασική — και δικαίως. Δεν γνωρίζω κανένα άλλο κείμενο που να απεικονίζει τόσο συνοπτικά, πειστικά και αποτελεσματικά τόσο τη σημασία του Αόρατου Χεριού του Adam Smith —τη δυνατότητα συνεργασίας χωρίς καταναγκασμό— όσο και την έμφαση που έδωσε ο Friedrich Hayek στη σημασία της διασκορπισμένης γνώσης και στον ρόλο του συστήματος των τιμών ως μηχανισμού μετάδοσης πληροφοριών, ο οποίος «θα κάνει τα άτομα να πράττουν τα επιθυμητά πράγματα χωρίς να χρειάζεται κανείς να τους πει τι πρέπει να κάνουν».

Χρησιμοποιήσαμε την ιστορία του Leonard στην τηλεοπτική μας σειρά «Ελεύθεροι να Επιλέγουμε» και στο συνοδευτικό ομώνυμο βιβλίο, προκειμένου να παρουσιάσουμε «τη δύναμη της αγοράς» — τίτλος τόσο του πρώτου επεισοδίου της τηλεοπτικής σειράς όσο και του πρώτου κεφαλαίου του βιβλίου. Συνοψίσαμε την ιστορία και συνεχίσαμε λέγοντας:

«Κανένας από τους χιλιάδες ανθρώπους που συμμετείχαν στην παραγωγή του μολυβιού δεν εκτέλεσε το έργο του επειδή επιθυμούσε ένα μολύβι. Ορισμένοι από αυτούς δεν είχαν δει ποτέ μολύβι και δεν θα γνώριζαν σε τι χρησιμεύει. Καθένας θεωρούσε την εργασία του ως μέσο για να αποκτήσει τα αγαθά και τις υπηρεσίες που επιθυμούσε — αγαθά και υπηρεσίες που εμείς παράγαμε, προκειμένου να αποκτήσουμε το μολύβι που επιθυμούσαμε. Κάθε φορά που πηγαίνουμε στο κατάστημα και αγοράζουμε ένα μολύβι, ανταλλάσσουμε ένα μικρό μέρος των υπηρεσιών μας με το απειροελάχιστο μέρος των υπηρεσιών που συνεισέφερε καθένας από τους χιλιάδες ανθρώπους στην παραγωγή του μολυβιού.

»Ακόμη πιο εκπληκτικό είναι το γεγονός ότι το μολύβι παρήχθη ποτέ. Κανείς, καθισμένος σε κάποιο κεντρικό γραφείο, δεν έδωσε διαταγές σε αυτούς τους χιλιάδες ανθρώπους. Καμία στρατιωτική αστυνομία δεν επέβαλε την εκτέλεση διαταγών που ουδέποτε δόθηκαν. Αυτοί οι άνθρωποι ζουν σε πολλές διαφορετικές χώρες, μιλούν διαφορετικές γλώσσες, ακολουθούν διαφορετικές θρησκείες και ίσως ακόμη και να μισούν ο ένας τον άλλον — κι όμως, καμία από αυτές τις διαφορές δεν τους εμπόδισε να συνεργαστούν για να παραγάγουν ένα μολύβι. Πώς συνέβη αυτό; Ο Adam Smith μας έδωσε την απάντηση πριν από διακόσια χρόνια».

Το «Εγώ, το Μολύβι» αποτελεί χαρακτηριστικό δημιούργημα του Leonard Read: ευφάνταστο, απλό αλλά ταυτόχρονα λεπτοφυές, διαποτισμένο από την αγάπη για την ελευθερία που εμψύχωνε καθετί το οποίο ο Leonard έγραφε ή έκανε. Όπως και στο υπόλοιπο έργο του, δεν προσπαθούσε να πει στους ανθρώπους τι πρέπει να κάνουν ή πώς πρέπει να συμπεριφέρονται. Προσπαθούσε απλώς να εμβαθύνει την κατανόηση των ατόμων για τον εαυτό τους και για το σύστημα μέσα στο οποίο ζουν.

Αυτό ήταν το θεμελιώδες πιστεύω του, στο οποίο παρέμεινε σταθερά προσηλωμένος καθ’ όλη τη μακρά περίοδο της προσφοράς του στο κοινό — όχι «δημόσιας υπηρεσίας» με την έννοια της κρατικής υπηρεσίας. Όποιες κι αν ήταν οι πιέσεις, παρέμενε ακλόνητος στις θέσεις του και αρνούνταν να συμβιβάσει τις αρχές του.

Γι’ αυτό υπήρξε τόσο αποτελεσματικός: αρχικά διατήρησε ζωντανή και στη συνέχεια διέδωσε τη θεμελιώδη ιδέα ότι η ανθρώπινη ελευθερία απαιτεί ατομική ιδιοκτησία, ελεύθερο ανταγωνισμό και αυστηρά περιορισμένη κρατική εξουσία.