«Η ταυτοποίηση στα μέσα κοινωνικής δικτύωσης υπό το πρίσμα του ελευθερισμού»

Το παρόν δημοσιεύεται με αφορμή το ακόλουθο άρθρο του μέσου ΠΡΩΤΟ ΘΕΜΑ: https://www.protothema.gr/greece/article/1893385/pos-tha-leitourgei-o-koftis-sta-social-media-gia-paidia-kato-ton-15-eton-live-i-parousiasi-ton-metron/ καθώς και το μεταγενέστερο δημοσίευμα του ίδιου μέσου: https://www.protothema.gr/greece/article/1893507/bloko-se-instagram-facebook-kai-tiktok-gia-paidia-kato-ton-15-eton-oi-platformes-tha-eleghoun-tin-ilikia-ton-hriston

Μέρος 1

Η προστασία των παιδιών από την προβληματική χρήση των κοινωνικών δικτύων είναι μία ομολογουμένως σοβαρή υπόθεση. Ακριβώς γι’ αυτό, δεν αρκεί να προσφέρει μια ρύθμιση την εικόνα της αποφασιστικότητας: οφείλει να αποδεικνύει ότι περιορίζει τη βλάβη χωρίς δυσανάλογο κόστος για την ελευθερία και την ιδιωτικότητα.

Το ελληνικό νομοσχέδιο που θα ψηφιστεί την Πέμπτη 22 Οκτωβρίου και θα ισχύει από 1η Ιανουαρίου, όπως παρουσιάζεται στο δημοσίευμα του μέσου ΠΡΩΤΟ ΘΕΜΑ ανωτέρω, εισάγει ηλικιακό αποκλεισμό από τις καλυπτόμενες υπηρεσίες κοινωνικής δικτύωσης, χωρίς εξαίρεση με γονική συναίνεση και χωρίς προστασία των ήδη υπαρχόντων λογαριασμών. Το κρίσιμο ερώτημα δεν είναι μόνο ποια παιδιά θα αποκλειστούν, αλλά ποιον μηχανισμό ελέγχου θα πρέπει να αποδέχονται και οι υπόλοιποι χρήστες.

Απαιτείται εδώ ακρίβεια: η επαλήθευση ηλικίας δεν ισοδυναμεί αναγκαστικά με αποκάλυψη ταυτότητας. Ένα κατάλληλα σχεδιασμένο ψηφιακό πιστοποιητικό μπορεί να αποδεικνύει ότι πληρούται το ηλικιακό όριο χωρίς να αποκαλύπτει όνομα ή ημερομηνία γέννησης. Συνεπώς, ο ισχυρισμός «όλοι θα παραδίδουν την ταυτότητά τους στις πλατφόρμες» δεν τεκμηριώνεται. Τεκμηριώνεται, όμως, ότι η ηλικιακή διασφάλιση αφορά δυνητικά και ενηλίκους: για να αποκλείσεις τους μη επιλέξιμους, χρειάζεσαι αποδεκτή βάση διάκρισης των επιλέξιμων.

Μια μιζεσιανή κριτική αρχίζει από τη διάκριση μεταξύ προθέσεων και αποτελεσμάτων. Η ύπαρξη κινδύνων δεν αποδεικνύει ότι η συγκεκριμένη απαγόρευση είναι αποτελεσματική. Η επιτυχία δεν μετριέται σε κλειστούς λογαριασμούς, αλλά σε καλύτερο ύπνο, λιγότερη προβληματική χρήση και μεγαλύτερη ασφάλεια. Πρέπει να συνυπολογιστούν η μετακίνηση παιδιών σε λιγότερο ασφαλείς υπηρεσίες, οι λανθασμένοι αποκλεισμοί και το κόστος συμμόρφωσης, που μπορεί να επιβαρύνει δυσανάλογα μικρότερους παρόχους.

Υπάρχει επίσης ο κίνδυνος κλιμάκωσης: η παράκαμψη του περιορισμού μπορεί να χρησιμοποιηθεί ως δικαιολογία για αυστηρότερους ελέγχους και επέκταση της απαγόρευσης. Δεν πρόκειται για αναπόφευκτη εξέλιξη. Πρόκειται για λόγο να θεσπιστούν σαφή όρια, ώστε κάθε αποτυχία της παρέμβασης να μη μετατρέπεται αυτομάτως σε επιχείρημα για περισσότερη παρέμβαση.

Από τη σκοπιά του Murray N. Rothbard, το ζήτημα είναι επιπλέον ζήτημα καταναγκασμού. Άλλο οι όροι που επιλέγει μια ιδιωτική υπηρεσία και άλλο ένας κρατικά επιβαλλόμενος αποκλεισμός τον οποίο δεν αποφεύγεις αλλάζοντας πάροχο. Η απουσία εξαίρεσης με γονική συναίνεση σημαίνει, εξάλλου, ότι το κράτος δεν ενισχύει απλώς τους γονείς: υποκαθιστά την κρίση τους για τη συγκεκριμένη πρόσβαση. Τα παιδιά έχουν αυτοτελή δικαιώματα, αλλά αυτό απαιτεί στάθμιση της προστασίας με την ενημέρωση, την έκφραση και την κοινωνική συμμετοχή τους, όχι παράκαμψη της συζήτησης.

Οι αποδείξεις μηδενικής γνώσης μπορούν να προσφέρουν ουσιαστική προστασία. Δεν εγγυώνται, όμως, από μόνες τους την ιδιωτικότητα ολόκληρου του συστήματος. Ποιος καταγράφει τη χρήση του πιστοποιητικού; Μπορούν να συσχετιστούν διαφορετικοί λογαριασμοί; Ποιος ανακαλεί την πρόσβαση και πώς διορθώνονται τα λάθη; Το «κανένα δεδομένο» δεν είναι ακριβής περιγραφή όταν μεταδίδεται έστω μια ηλικιακή ένδειξη.

Εδώ βρίσκεται η εύλογη οργουελική προειδοποίηση. Μια υποδομή ελέγχου πρόσβασης μπορεί να εξοικειώσει την κοινωνία με την επικοινωνία υπό υποχρεωτική πιστοποίηση. Αν, επιπλέον, η προστατευτική γλώσσα χρησιμοποιείται για να παραμερίζονται οι ενστάσεις, ένας θεμιτός σκοπός μετατρέπεται σε ασπίδα απέναντι στον δημοκρατικό έλεγχο.

Προτεραιότητα χρειάζονται τα λιγότερο παρεμβατικά μέσα: υποστήριξη οικογενειών, ψηφιακή παιδεία, εύχρηστα εργαλεία περιορισμού και αντιμετώπιση συγκεκριμένων επιβλαβών πρακτικών. Κάθε υποχρεωτικός μηχανισμός απαιτεί ανεξάρτητους ελέγχους, ελαχιστοποίηση δεδομένων, δυνατότητα προσφυγής και πραγματική επανεξέταση.

Η προστασία των παιδιών είναι υποχρέωση. Δεν είναι λευκή επιταγή για τον έλεγχο όλων.

Υπό το πρίσμα του ελευθερισμού, το κρίσιμο όριο βρίσκεται ανάμεσα στην προστασία από συγκεκριμένες προσβολές δικαιωμάτων και στον εξαναγκασμό για το υποτιθέμενο καλό του ατόμου. Η αντιμετώπιση της απάτης, των απειλών και της εκμετάλλευσης ανηλίκων δεν ταυτίζεται με τον προληπτικό αποκλεισμό μιας ολόκληρης ηλικιακής κατηγορίας, ανεξαρτήτως τρόπου χρήσης και γονικής συναίνεσης. Η επικινδυνότητα ορισμένων χρήσεων δεν αρκεί, από μόνη της, για να νομιμοποιήσει την απαγόρευση όλων. Το νομοσχέδιο οφείλει επομένως να δικαιολογήσει γιατί η στοχευμένη αντιμετώπιση επιβλαβών συμπεριφορών και η ενίσχυση των οικογενειών δεν επαρκούν.

Ο ελευθερισμός δεν προϋποθέτει αλάνθαστους γονείς ούτε αθώες πλατφόρμες· αρνείται, όμως, ότι οι αδυναμίες τους καθιστούν αυτομάτως δικαιολογημένη την κρατική υποκατάσταση των επιλογών τους. Τα παιδιά είναι φορείς δικαιωμάτων, όχι ιδιοκτησία ούτε της οικογένειας ούτε της Πολιτείας. Μια πολιτική συμβατή με αυτή την αρχή θα ενίσχυε την υπεύθυνη κηδεμονία, τις εθελοντικές λύσεις προστασίας και τη λογοδοσία για συγκεκριμένες παραβιάσεις, χωρίς να θεωρεί αυτονόητη προϋπόθεση συμμετοχής όλων έναν υποχρεωτικό μηχανισμό ηλικιακής διασφάλισης.

Το βάρος της αιτιολόγησης ανήκει σε εκείνον που επιβάλλει τον περιορισμό, όχι σε εκείνον που ζητά να παραμείνει ελεύθερος.

Μέρος 2

Το κρίσιμο σημείο στο νέο νομοσχέδιο για τα κοινωνικά δίκτυα δεν είναι μόνο ποιοι θα αποκλείονται. Είναι πώς θα αποδεικνύουν οι υπόλοιποι ότι επιτρέπεται να συμμετέχουν.

Σύμφωνα με νεότερο δημοσίευμα του μέσου ΠΡΩΤΟ ΘΕΜΑ στο σύνδεσμο: https://www.protothema.gr/greece/article/1893507/bloko-se-instagram-facebook-kai-tiktok-gia-paidia-kato-ton-15-eton-oi-platformes-tha-eleghoun-tin-ilikia-ton-hriston, οι πλατφόρμες θα υποχρεούνται να επαληθεύουν την ηλικία με κατάλληλες, αναλογικές και αξιόπιστες μεθόδους. Το Gov.gr Wallet και το Kids Wallet αναφέρονται ως ενδεικτικές λύσεις: θα μεταδίδουν ένα «διακριτικό ηλικίας», δηλαδή μια ένδειξη για το αν πληρούται το όριο, χωρίς να αποκαλύπτουν την ημερομηνία γέννησης.

Αυτή η διάκριση έχει σημασία. Η πιστοποίηση μιας ηλικιακής ιδιότητας δεν ταυτίζεται αναγκαστικά με την αποκάλυψη της ταυτότητας στην πλατφόρμα. Δεν προκύπτει από το άρθρο ότι όλοι θα ανεβάζουν ταυτότητα, ότι θα υποβάλλονται σε βιομετρικό έλεγχο ή ότι το κράτος θα γνωρίζει κάθε σύνδεσή τους. Το δημοσίευμα, όμως, δεν περιγράφει την πλήρη διαδικασία έκδοσης και χρήσης των διακριτικών, ώστε να γνωρίζουμε ποιος επεξεργάζεται ποια δεδομένα σε κάθε στάδιο.

Η διαβεβαίωση «δεν δίνουμε κανένα απολύτως προσωπικό δεδομένο» είναι επομένως υπερβολικά απόλυτη. Η ηλικιακή ένδειξη είναι πληροφορία για τον χρήστη και, εφόσον συνδέεται με αναγνωρίσιμο λογαριασμό, μπορεί να αποτελεί προσωπικό δεδομένο. Η ορθή επιδίωξη είναι η ελαχιστοποίηση των δεδομένων, όχι η λεκτική εξαφάνισή τους. Και το γεγονός ότι οι πλατφόρμες ήδη συλλέγουν πολλά στοιχεία δεν δικαιολογεί αυτομάτως μια νέα υποχρεωτική επεξεργασία.

Τα ουσιώδη ερωτήματα παραμένουν: γνωρίζει ο εκδότης του διακριτικού πού χρησιμοποιείται; Μπορούν διαφορετικές χρήσεις του να συσχετιστούν; Διατηρούνται αρχεία καταγραφής; Τι συμβαίνει όταν ένας ενήλικος δεν διαθέτει αποδεκτό μέσο επαλήθευσης ή αποκλείεται λανθασμένα; Η απουσία ονόματος από το μήνυμα που λαμβάνει η πλατφόρμα είναι σημαντική προστασία, αλλά δεν αποδεικνύει από μόνη της ότι ολόκληρη η διαδικασία είναι μη ανιχνεύσιμη.

Εδώ εμφανίζεται το ζήτημα της ελευθερίας. Μια απαγόρευση για παιδιά δημιουργεί ανάγκη ηλικιακής διασφάλισης που μπορεί να αφορά και ενηλίκους. Η πρόσβαση στις καλυπτόμενες υπηρεσίες αποκτά μια πρόσθετη, νομοθετικά επιβαλλόμενη προϋπόθεση. Ακόμη και αν αυτή λειτουργεί ανώνυμα, παραμένει περιορισμός που χρειάζεται αυτοτελή αιτιολόγηση. Η προστασία της ιδιωτικότητας ενός ελέγχου δεν απαντά στο διαφορετικό ερώτημα αν ο έλεγχος είναι αναγκαίος.

Από τη σκοπιά του ελευθερισμού, επίσης, η ανάθεση της εφαρμογής σε ιδιωτικές εταιρείες δεν μετατρέπει την κρατική υποχρέωση σε εθελοντική επιλογή. Παράλληλα, η απειλή κυρώσεων μπορεί να δημιουργήσει κίνητρο υπερβολικής συμμόρφωσης: όταν η ηλικία είναι αβέβαιη, η πλατφόρμα ενδέχεται να προτιμά τον αποκλεισμό ή πρόσθετες απαιτήσεις επαλήθευσης. Γι’ αυτό χρειάζονται όχι μόνο υποχρεώσεις ελέγχου, αλλά και εγγυήσεις απέναντι στους αδικαιολόγητους αποκλεισμούς.

Η οργουελική αναλογία θα πρέπει και εδώ να διατυπωθεί με την ίδια ακρίβεια. Δεν έχει αποδειχθεί ένας μηχανισμός καθολικής παρακολούθησης. Υπάρχει, όμως, ο κίνδυνος να εξοικειωθούμε με την επικοινωνία υπό υποχρεωτικό έλεγχο επιλεξιμότητας και με υποδομές που, εφόσον το επιτρέπουν ο σχεδιασμός τους και μελλοντικές αποφάσεις, μπορούν να εξυπηρετήσουν ευρύτερους περιορισμούς στο εγγύς ή απώτερο μέλλον.

Το «με την υγεία των παιδιών δεν παίζουμε» είναι απολύτως σεβαστό ως δήλωση σκοπού. Δεν αποτελεί απάντηση στις ενστάσεις για τα μέσα που χρησιμοποιούνται. Ούτε μια δημοσκοπική πλειοψηφία αποδεικνύει αναγκαιότητα ή αναλογικότητα.

Πριν από την εφαρμογή χρειάζονται δημόσιες τεχνικές προδιαγραφές, ανεξάρτητοι έλεγχοι, εγγυήσεις κατά της συσχέτισης χρήσεων, προσβάσιμες εναλλακτικές και αποτελεσματική προσφυγή. Πάνω απ’ όλα, χρειάζεται απόδειξη ότι το όφελος για τα παιδιά δικαιολογεί τον περιορισμό.

Μια ελεύθερη κοινωνία δεν αρκείται στη διαβεβαίωση ότι ο έλεγχος γίνεται για καλό σκοπό. Απαιτεί να γνωρίζει γιατί χρειάζεται, πώς περιορίζεται και ποιός ελέγχει εκείνον που τον ασκεί.