Πώς γεννήθηκε το χρήμα

Νεολιθική εποχή

Ο ψαράς χρειάζεται ένα τσεκούρι

Ο Νίκος ο ψαράς έπιασε ένα μεγάλο, γυαλιστερό ψάρι. Τώρα θέλει ένα πέτρινο τσεκούρι για να κόψει ξύλα. Πηγαίνει στον Πέτρο, που φτιάχνει τα καλύτερα τσεκούρια του χωριού. «Σου δίνω το ψάρι μου για ένα τσεκούρι!» λέει. Ο Πέτρος χαμογελά και κουνά το κεφάλι: «Ευχαριστώ, αλλά δεν θέλω ψάρι. Θέλω σιτάρι!» Τι κρίμα! Για να γίνει η ανταλλαγή, πρέπει ο καθένας να θέλει ακριβώς αυτό που έχει ο άλλος, και μάλιστα την ίδια ώρα. Αυτό σπάνια συμβαίνει.

Αυτό είναι το μεγάλο πρόβλημα, όταν οι άνθρωποι αλλάζουν το ένα πράγμα με το άλλο. Ο Carl Menger το πρόσεξε: πολλές ανταλλαγές που θα έκαναν ευχαριστημένους και τους δύο δεν γίνονται ποτέ.

Νεολιθική εποχή

Γύρω γύρω στο χωριό

Ο Νίκος δεν τα παρατά. Παίρνει το ψάρι του και γυρίζει όλο το χωριό. Η Άννα η αγγειοπλάστρια έχει ωραία πήλινα κιούπια. «Θέλεις ψάρι;» τη ρωτά ο Νίκος. «Όχι, θέλω μέλι!» λέει εκείνη. Ο Φίλιππος ο μελισσοκόμος έχει μέλι. «Θέλεις ψάρι;» ξαναρωτά ο Νίκος. «Όχι, θέλω ένα κιούπι!»

Ο Νίκος τρέχει από δω κι από κει. Ο ήλιος ανεβαίνει ψηλά και κάνει ζέστη. Το ψάρι δεν θα μείνει φρέσκο για πολύ. Κανείς δεν θέλει αυτό που έχει ο Νίκος, την ώρα που το έχει. Πόσο δύσκολο είναι να βρεις κάποιον που θέλει ακριβώς το δικό σου πράγμα!

Νεολιθική εποχή

Μια έξυπνη παράκαμψη

Ο Νίκος σκέφτεται και ξανασκέφτεται. Τότε βλέπει την Ελένη, που έχει ένα καλάθι γεμάτο σιτάρι. «Θέλεις ψάρι;» τη ρωτά. «Πολύ!» απαντά εκείνη. Ο Νίκος της δίνει το ψάρι και παίρνει το σιτάρι, παρόλο που ο ίδιος δεν το χρειάζεται. Ύστερα τρέχει στον Πέτρο, του δίνει το σιτάρι και παίρνει επιτέλους το τσεκούρι του!

Με δύο ανταλλαγές τα κατάφερε, ενώ με μία δεν μπορούσε. Το σιτάρι το χρειάζονται σχεδόν όλοι και δεν χαλάει γρήγορα, γι’ αυτό το δέχονται πρόθυμα: πουλιέται ευκολότερα από τα ψάρια. Ο Νίκος βρήκε έναν έξυπνο δρόμο: πήρε κάτι που δεν ήθελε, για να πάρει μετά αυτό που ήθελε.

Νεολιθική εποχή

Ποιο πράγμα ταιριάζει καλύτερα;

Σύντομα όλοι στο χωριό δοκιμάζουν το κόλπο του Νίκου. Παίρνουν κάτι στη μέση, για να το δώσουν μετά. Τι όμως; Ο Πέτρος παίρνει ψάρια. Ως το βράδυ, τα ψάρια μυρίζουν και κανείς δεν τα θέλει.

Η Ελένη θέλει μόνο λίγα καρύδια και δίνει ένα μεγάλο πήλινο κιούπι. Όμως το κιούπι αξίζει πολύ περισσότερο από λίγα καρύδια, και δεν κόβεται στα δύο! Ο Νίκος σέρνει έναν βαρύ κορμό δέντρου. Πώς θα τον κουβαλήσει ως το διπλανό χωριό; Έτσι μαθαίνουν: το καλύτερο πράγμα δεν χαλάει, μοιράζεται σε μικρά κομμάτια και κουβαλιέται εύκολα.

Αιθιοπία, πριν από πολλά χρόνια

Πλάκες από αλάτι

Μακριά από το χωριό, στα ψηλά βουνά της Αιθιοπίας, οι άνθρωποι βρήκαν κάτι άλλο: το αλάτι. Η Σάρα φορτώνει το γαϊδουράκι της με λευκές πλάκες αλάτι. Με αυτές παίρνει μέλι, ύφασμα και σιτάρι.

Όλοι χρειάζονται αλάτι για το φαγητό τους. Δεν χαλάει γρήγορα, και μια πλάκα σπάει σε μικρότερα κομμάτια. Έχει όμως κι ένα αδύναμο σημείο: αν βραχεί στη βροχή, λιώνει! Και πολλές πλάκες μαζί είναι βαριές για μακρινά ταξίδια.

Αρχαίοι κτηνοτροφικοί λαοί

Ένα πράγμα που το δέχονται όλοι

Σε πολλούς αρχαίους λαούς που ζούσαν με τα κοπάδια τους, όλοι ήθελαν βόδια. Η Μαρία η υφάντρα δίνει τα πολύχρωμα υφάσματά της για ένα βόδι. Μήπως χρειάζεται βόδι; Όχι! Ξέρει όμως ότι αργότερα θα το ανταλλάξει εύκολα με κάτι άλλο. Το βόδι έχει γίνει κάτι που το δέχονται όλοι για να πάρεις ό,τι θέλεις.

Όσο περισσότεροι δέχονται ένα πράγμα, τόσο πιο εύκολα περνά από χέρι σε χέρι. Και όσο πιο εύκολα περνά, τόσο περισσότεροι το δέχονται. Κανείς δεν το αποφάσισε: οι άνθρωποι έβλεπαν ότι οι άλλοι τα κατάφερναν καλύτερα και έκαναν το ίδιο. Η γλώσσα θυμάται ακόμη εκείνη την εποχή: στα λατινικά το χρήμα λέγεται pecunia, από τη λέξη pecus, που σημαίνει «κοπάδι».

Μεσοποταμία, 2η χιλιετία π.Χ.

Το ασήμι στη ζυγαριά

Ένα βόδι όμως δεν κόβεται στα δύο! Δεν ταξιδεύει εύκολα και μπορεί να αρρωστήσει. Στις πόλεις της Μεσοποταμίας, οι έμποροι πληρώνονται όλο και πιο συχνά με ασήμι: δαχτυλίδια, σύρματα και κομματάκια. Ο Ιωσήφ ο έμπορος το ζυγίζει προσεκτικά στη ζυγαριά του σε κάθε πληρωμή.

Το ασήμι είναι ιδανικό: δεν χαλάει, κόβεται σε μικρά κομμάτια χωρίς να χάνει την αξία του, κουβαλιέται εύκολα και το θέλουν παντού. Γι’ αυτό, όπως εξηγεί ο Menger, τα πολύτιμα μέταλλα, όπως το ασήμι και ο χρυσός, έγιναν με τον καιρό χρήμα σε όλους τους λαούς που έκαναν πολύ εμπόριο.

Μεσοποταμία, 2η χιλιετία π.Χ.

Βότσαλα που κανείς δεν θέλει

Η Σοφία, η κόρη του Ιωσήφ, έχει μια ιδέα. Μαζεύει όμορφα βότσαλα από το ρυάκι και πάει να αγοράσει χουρμάδες. Ο πωλητής γελά: «Βότσαλα; Υπάρχουν παντού! Μπορώ να μαζέψω κι εγώ όσα θέλω.»

Ο Ιωσήφ της εξηγεί: «Το ασήμι δεν το βρίσκεις στον δρόμο. Είναι σπάνιο, και θέλει πολύ κόπο για να το βγάλεις από τη γη. Γι’ αυτό λίγο ασήμι αξίζει πολύ. Ένα μικρό δαχτυλίδι μπορεί να αξίζει όσο ένα ολόκληρο σακί σιτάρι, και χωράει στο πουγκί σου!»

Λυδία, 7ος αι. π.Χ.

Είναι σωστό το βάρος;

Στις αγορές της Λυδίας, όλοι πληρώνουν με κομματάκια πολύτιμου μετάλλου. Μα σε κάθε πληρωμή, το μέταλλο πρέπει να ζυγιστεί. Η ουρά μπροστά στη ζυγαριά μεγαλώνει. Όλοι περιμένουν, και ένα αγοράκι χασμουριέται.

Και κάτι χειρότερο: ο έμπορος στη ζυγαριά πατάει κρυφά τη μία πλάστιγγα με το δάχτυλό του! Άλλοι ανακατεύουν φτηνό χαλκό μέσα στο πολύτιμο μέταλλο. Πώς να ξέρεις τι παίρνεις; Ο Δημήτρης ο τεχνίτης τα βλέπει όλα αυτά και σκέφτεται: «Χρειαζόμαστε έναν πιο γρήγορο και πιο σίγουρο τρόπο.»

Λυδία, 7ος αι. π.Χ.

Η σφραγίδα ήρθε μετά

Στη Λυδία, τον 7ο αιώνα π.Χ., ο Δημήτρης ο τεχνίτης χτυπά με το σφυρί μια σφραγίδα πάνω σε μικρά κομματάκια ήλεκτρου. Το ήλεκτρο είναι ένα μέταλλο που βρίσκεται στη φύση: ένα μείγμα από χρυσό και ασήμι. Η σφραγίδα έχει ένα κεφάλι λιονταριού και δείχνει σε όλους ότι το κομματάκι έχει το σωστό βάρος και είναι καθαρό. Έτσι γεννιούνται τα πρώτα νομίσματα, και κανείς δεν χρειάζεται πια να ζυγίζει το μέταλλο σε κάθε πληρωμή.

Οι άρχοντες όμως δεν εφηύραν το χρήμα· το βρήκαν έτοιμο. Οι άνθρωποι πλήρωναν με μέταλλο εδώ και αιώνες. Όπως λέει ο Menger, οι άρχοντες απλώς έκαναν καλύτερο κάτι που οι άνθρωποι είχαν ήδη βρει μόνοι τους στην αγορά.

Αθήνα, 5ος αι. π.Χ.

Κέρματα που ταξιδεύουν

Η ιδέα της σφραγίδας αρέσει παντού. Στην Αθήνα, τα ασημένια κέρματα έχουν πάνω τους μια κουκουβάγια. Ο Ανδρέας ο ναύτης τα παίρνει μαζί του στο καράβι. Σε μακρινά λιμάνια τα δέχονται πρόθυμα, γιατί όλοι ξέρουν την κουκουβάγια.

Υπάρχουν μεγάλα κέρματα για μεγάλα πράγματα και μικρούλια κέρματα για μικρά. Με ένα μικρούλι κέρμα, ο Ανδρέας αγοράζει ελιές και ψωμί. Κανείς δεν χρειάζεται πια να κόβει ή να ζυγίζει το ασήμι.

Λονδίνο, 17ος αι.

Ένα βαρύ σεντούκι

Πολλούς αιώνες αργότερα, ο Ιωάννης ο έμπορος έχει μαζέψει πολλά χρυσά νομίσματα. Τα φυλάει σε ένα σεντούκι. Μα το σεντούκι είναι τόσο βαρύ! Δεν μπορεί να το κουβαλά παντού μαζί του.

Και τη νύχτα δεν κλείνει μάτι. «Κι αν έρθουν κλέφτες;» αναρωτιέται. Πού να φυλάξει τον χρυσό του; Τότε θυμάται τον Θωμά τον χρυσοχόο, που έχει ένα γερό μαγαζί με σιδερένιες κλειδαριές.

Λονδίνο, 17ος αι.

Από το μέταλλο στο χαρτί

Στο Λονδίνο του 17ου αιώνα, ο Ιωάννης ο έμπορος αφήνει τον χρυσό του για φύλαξη στον Θωμά τον χρυσοχόο. Ο Θωμάς του δίνει ένα χαρτί, μια απόδειξη: «Με αυτό, όποτε θέλεις, παίρνεις πίσω τον χρυσό σου.» Σύντομα οι άνθρωποι πληρώνουν με την απόδειξη αντί για τον χρυσό, γιατί όποιος την κρατά μπορεί να πάει να τον παραλάβει.

Από τέτοιες αποδείξεις γεννήθηκαν στην Ευρώπη τα χάρτινα σημειώματα (στην Κίνα υπήρχαν ήδη από το 1000 μ.Χ. περίπου) που τα δέχονταν όλοι σαν χρήματα. Το χαρτί είχε αξία επειδή μπορούσες να το αλλάξεις με χρυσό, ένα χρήμα που οι άνθρωποι είχαν ήδη διαλέξει.

Σήμερα

Και σήμερα;

Η Ζωή πηγαίνει στον φούρνο της γειτονιάς. Δίνει δύο κέρματα και παίρνει ένα ζεστό κουλούρι. Η μαμά της πληρώνει το ψωμί με μια κάρτα.

Ο φούρναρης δέχεται τα κέρματα, γιατί ξέρει ότι κι εκείνος θα μπορεί να τα δώσει αλλού. Αυτό το έμαθαν οι άνθρωποι μόνοι τους, πολύ πριν από τα κράτη.

Μόνο που τα σημερινά χρήματα δεν αλλάζουν πια με χρυσό ή ασήμι. Τα τυπώνει το κράτος, και όταν τυπώνει πολλά, το κουλούρι ακριβαίνει. Η γιαγιά της Ζωής θυμάται ότι κάποτε με τα ίδια κέρματα έπαιρνε δύο!

Σήμερα

Ένα μεγάλο ταξίδι

Το βράδυ, η Ζωή διαβάζει στο κρεβάτι της ένα βιβλίο για το χρήμα. Κλείνει τα μάτια και ονειρεύεται. Βλέπει τον Νίκο με το ψάρι, τον Πέτρο με το τσεκούρι και την Ελένη με το σιτάρι. Βλέπει τη Σάρα με το αλάτι, τον Ιωσήφ με τη ζυγαριά και τον Ανδρέα με το ασημένιο του κέρμα. Όλοι της χαμογελούν.

Κανένας τους δεν εφηύρε το χρήμα. Ο καθένας έψαχνε απλώς έναν πιο εύκολο τρόπο να πάρει αυτό που χρειαζόταν. Βήμα βήμα, όλοι μαζί, έφτιαξαν κάτι που κανείς δεν σχεδίασε. «Ευχαριστώ, φίλοι!» ψιθυρίζει η Ζωή και αποκοιμιέται.